Драги Михајловски. „Раскази“

ЃОН
    

	Не знам точно дали приказнава започнува во вторник 
или петок ама сигурен сум дека беше тоа еден пазарен ден во Битола, а во Битола само вторниците и петоците е пазар, тоа сите битолчани а и многу небитолчани го знаат. Бев дојден од Скопје со ноќниот воз по некоја работа, ми се чини ново крштениче ми требаше или некој сличен документ што само во Битола можев да го добијам. Шалтерите кога работат, работат од десет а јас, под претпоставка дека ќе имам среќа да работат, пресметав дека ми остануваат уште два-три саати за убивање. Затоа, штом се симнав од валканиот воз и минав низ железничката станица, една стара зграда што и по својот изглед и по амбиентот недвосмислено потсеќаше на последните романтично утописки денови на грофот Толстој, без нервоза тргнав пешки низ паркот што започнуваше веднаш тука, едно дваесеттина метри подалеку од станицата. Беше почеток на октомври, утрото студеникаво, некаков проѕирен сињак ми се нафаќаше по брадата и мустаќите. За среќа, бев мошне прикладно облечен, со тегет мантил и полувисоки есенски чевли. Големиот нужник во паркот покрај кој мора да се мине смрдеше како што секогаш смрдел, а тука беше и јавната чешма со скршената славина и баричка околу неа. Поодев уште десетина минути и излегов кај ширинката пред фискултурниот дом кај што имаше две вртелешки а на стожерот од едната, еден врзан пес беспризорно се мочаше на асфалтот.
    Чистиот воздух за кратко време успеа да ме опие и ко со волшебна рака да ми го светне омацуреното лице. Од ширинката убаво се гледаше есента како утрински се тегне над Неолица, онаа позната лавчанска корија од народните песни. Потоа минав низ теснецот меѓу ракометното игралиште и Фискултурни, поодев уште педесетина метри и излегов пред Офицерски, на самиот почеток на главната улица.
    Широк Сокак е приказна за себе. Така се вика главната улица по која сега зачекорив, односно така сè уште ја викаат битолчани, по навика или од некоја стара севда, иако званично улицата го носи името на Маршал Тито. За оние што не биле во Битола, а биле, на пример, во Белград, да кажам дека Широк Сокак многу потсетува на Кнез Михајлова. Почнува од Саатот и завршува кај Офицерски, но шеталиштето како нејзин логичен продолжеток води сè до Тумбе Кафе и кршка нагоре по ридот до самата кафеана на рамнинката над Зоолошка. Секој што барем еднаш минал оттука знае какво е задоволството од шетањето по Широк Сокак, не џабе овде минале пешки или со пајтон Султан Хамид, Кемал Ататурк, Јосип Броз…
    „Кај си бе, брат?" ме пресече ко со нож машкиот тенор и ме закопа во асфалтот. „Абе, ти ко да фрли камен на нас? Те нема, те нема, и пак те нема, а кога те има врвиш ко покрај турски гробишта. Шо си се дигнал толку? Да не имаш вујко владика или шо? Мочко еден, мочкосан!"
    Замислете какво атерирање и, да е иронијата поголема, баш тука пред Аероклубот, на ќошот пред споменикот на Стив Наумов. Верувам дека од никаде, ама баш од глувотијата на оваа мирна улица се појави брат ми, рус и висок, во фармерки и кожена винтјакна, и непоканет почна да зборува, неконтролирано мавташе со рацете, се закануваше, караше; за пет минути колку што ломотеше сигурен сум дека сè ми изваде низ нос, па дури и сендвичот што набрзина го имав излапано во гадното шинобусиште. Навистина не знаев што да кажам, не ни размислував што да речам; што всушност, кажете ми ве молам, можев да изглаголам, онака фатен во небрано, со израз на бескрајно чудење на лицето и црна празнина на душата.
    „И не мислеше да дојш дома, а? Признај! Абе сум видел љуѓе ама некој ко тебе да се испајпузи, то нигде го нема! А ваму, будали се старите. По цел ден плачат, детето па детето, а детето ајдук. Како не ти е срам! Гад еден!" и ред други комплименти ми изнакажа, немав што да речам, најмалку да противречам, безобразен бев, признавам.
    Брат ми зборуваше и тоа сè наврекнато уште десетина минути можеби, навистина не знам точно да ви кажам, оти баш за тоа време воопшто не бев при себе, како некој друг да стоеше место мене заглавен во незгодата и асфалтот но, кога малку дојдов на себе, во мислите ми се заврти филмот за овој човек овде што ми викаше, и мислам, почнав да размислувам. Јас лично, можев некако да ја оправдам агресијата доколку таа носеше во себе висока одговорност, но, во случајот, сигурен сум, агресијата беше сосема неодговорна и што е уште пострашно, верував дека е предизвикана од крајно користољубиви цели. И како потврда на ова брат ми набрзо се истуши, се смири, ме потапка по рамо и скоро братски ми рече:
    „Добро, добро, што си гад, гад си ама поќе за тоа ни збор нема да речам. Ти само иди по мене!"
    И што сега? Јас сум човек на кого брзо му врви лутината ама збунетоста никогаш. Затоа, мислам дека најмногу ми одговара една состојба на врамнотеженост на нештата, состојба на мир со секого па дури и со родениот брат. Значи, тргнав послушно, ко мало дете по брат ми. Тој, како малку да се срамеше од мене, или така мене ми се стори, одеше малку понапред, баш како што одат, ако сте виделе, нашите постари или барем многумина од нив: мажот напред а жената два-три чекори и тоа малку надесно зад него. Нема да ви зборувам како го минавме Широк Сокак, само ќе ви кажам дека тоа беше многу чудно одење, секој би рекол дека брат ми ме водеше баш како пес врзан за него со невидлив сиџим. Кај кино Македонија свртивме десно и откако го преминавме Драгор кај Ленски Мост се најдовме во чаршијата. Беше сигурно пазарен ден, оти помнам, насекаде вриеше од луѓе, сите дуќани беа отворени, се слушаше чукање од ударите врз вжештеното железо од ковачниците, стотици селани, селанки, граѓани и граѓанки се стискаа низ сокачињата со зимбили, торби и кошници во рацете, кај папуџиите имаше многу шаренолики пантофли извадени надвор пред отворените кепенци, потоа јорганџиите, наланџиите, леблебиџиите, многу беше живо, навистина...
    „Ти само иди по мене!" пак ми рече брат ми и како ништо да не било ми намигна со левото око оти уште од мал, знам, само со левото можеше да намигне, никако со десното не му успеваше, секогаш двете истовремено ги замижуваше.
    Кога дојдовме кај кондураџиите, брат ми застана пред еден дуќан со затворени кепенци. Ми рече да почекам малку, како што скоро секогаш ми велеше во вакви околоности, продушка малку наоколу, влезе во дуќанот до затворениот и кога излезе, ми даде знак да го следам. Јас, да ви кажам право, бев како маѓепсан, ни збор да ми излезе од устава, само молчев, како загулен, никако да му објаснам на брат ми, дека сум дојден по своја работа, дека имам право да имам своја работа и слично а тој, како и обично, ни баре не даде за мене, баш нему му беше гајле дека јас нешто имам да завршам. Само одеше напред, ја премина уличката со калдрма и срчи. 
    „Не е важно!" ми рече, „можи нешто не е арен, чера баш го видов, се жалеше нешто на глата, ама, сè исто, ќе му ојме дома!"
    Која дома по ѓаволите, се прашував ама зборот никако да излезе низ уста. Кога некако се спасивме од чаршискиот метеж, ја поминавме улицата Иван Милутиновиќ парализирана од паркираните коли, и низ едно импровизирано сокаче што минува покрај Ајдар Кади Џамијата, излеговме пред баирското училиште. Овде почнува една голема угорница но, за среќа, брат ми уште на самиот почеток заврте лево и по едно стотина метра застана пред една масивна порта пред која имаше еден голем камен на којшто, веројатно, жените седеа приквечер. Брат ми свика два-три пати и набрзо една жена на околу шеесетгодишна возраст, со бела коса и широк нос, ја отвори портата.
    „Ова е брат ми!" рече брат ми и уште многу малку кажа до крајот на нашиот престој во таа, за мене, непозната куќа. Жената се поздрави мошне љубезно и ненаместено најнапред со него а потоа со мене и нè поведе внатре, во малото куќарче во кое не можев да влезам без да ја наведнам главата. Вака треба, сигурен сум да ги прават влезовите во сите цркви, ако сакаат верниците вечно да му се клањаат на господинот бог. Од салончето со душеме десно нагоре водеа дрвени скалички со пармаци, но нас нè внесоа во одајчето право пред нас. Таман седнавме на каучот веднаш до ѕидот на вратата се појави еден маж, беше близу седумдесет, без сомнение, со среден раст, широк нос и мустаќи, скоро ќелав, во една тенка кошула со засучени ракави. Посебно му беше впечатлив стомакот, што непослушно му имаше излезено од панталоните и непристојно му завршуваше негде горе до гушките или барем така мене ми се виде.
    „Одма ќе ти речам, за ѓоно, машко!" седна на столот и ми се загледа право в очи. „Ќе ојш на бит-пазар, кајшо се кондураџиите и ќе прашаш кај работи Љазе Шилото, и ко ќе го најш ќе му речиш за ѓоно, дека јас, Стојан Козето од Битола те праќам, да ти нај ѓон под нурум а ти знајш после. За пари колај работа!"
    И што можев сега да кажам? Кого требаше да го прекорам, да го прашам, да ми одговори што се случува? Стоев збунет како мало дете и со погледот побарав спас од брат ми, но тој, баш тогаш, со сета страст и дрчност се нафрли врз слаткото од дуњи што на убавата тафта му го принесе домаќинката. Ми се стори дека бескрајно долго го шлапкаше слаткото и ја пиеше водата од бисерно чистата чаша.
    „И велиш во Скопје живејш?" продолжи човекот, „во то лајно палати да ми дат не седам! Шо велиш ти?"
    Што велев јас? Што знам што требаше да речам јас, што можев всушност, и да бев тогаш во состојба, да кажам за Скопје. Бев млад, многу млад, имав само дваесет и три години, таман имав почнато со работа, ама баш ништо не знаев за Скопје, во смисла не знаев што таму се случува, што може човек да знае како е некаде кога е и самиот на почетокот од животот.
    Ништо не успеав да кажам, ги кренав рамениците, ништо не сфаќав, ама баш ништо.
    „Де," рече тој, „зборај, да видам али ми вртиш по скопски, ногу души вртат во зборо шом мрднат оттука!"
    Ептем бев во небрано, јас и матев нешто околу јазикот, мене тоа ми беше професија, ама оваа директна атака врз мене, врз мојата концепција за животот, би рекол, не можев веднаш да ја сварам. Се џарев лево-десно ту во семејните сликички начичкани како плева по рабовите од креденецот, ту во препарираната мечкина глава закачена на ѕидот.
    „Можи ти кажа брат ти," продолжи тој, „кај мене зборо си е збор, обавезно да ојш кај Шилото, ногу фин чоек е тој, и уште веднаш праќај го!" и почна да си ги трие рацете, како да нарастуваше нешто големо внатре, во неговата душа, што само тој знаеше точно што е.
    „Е, Љопо," ѝ се обрати потоа на домаќинката, глеаш оти уште има арни млади? Ти реков оти ќе најме некој шо ќе ни го земи ѓоно, не?"
    Баш тогаш домаќинката донесе на веќе кажаната тафта шише ракија и три чашки. Внимателно ги наполни и ги стави пред секој од нас.
    „Е, пиле!" продолжи да ме бомбардира човекот, „глеаш шо времиња дојдоа? Ѓон да се нема! За свој пари да не мојш ѓон да купиш! Ќе речиш ете ти ја Грција. Ама не е така, ти велам. И Грчињата се испајпузија! Првин и кај ними нема, а и да го најш ѓаол и пол кошта! Страмота!"
    Навистина ништо не можев да кажам а, што е уште полошо, ништо не можев ни да смислам за да кажам. Гледав во зинатото мечкино рило занемен, далдисан.
    „А и ова Битола!" рече човекот и ја голтна чашката како да е вода, „шо беше и шо е сега! Шо имаше и шо има, само името остана и ништо друго! Ја запустија селаните!"
    Молчев и што можев друго освен да ја сомелам оваа приказна што ја слушав за селаните и за тоа како тие ја запустија Битола па затоа сега дури ни ѓон нема и слично. Чудно што баш во таа ситуација се присетив дека човекот пред мене се вика Стојан и што тоа веднаш го поврзав со една мисла на Димитар Талев во „Преспанските камбани" дека сите Стојани во Македонија се дојдени од село, и што, најсетне, дури не по сопствена волја, се насмеав а човекот, не сфаќајќи што ми се мота низ главата само ме прекори дека тука нема ништо смешно, дека вака било, онака било, главно само за тој фамозен ѓон зборуваше, и за тој Шилото кај кого требаше да отидам.
    „Ногу лесно ќе го познајш," рече, „носо му е баш ко шило, зато така го викаме; на бит-пазар е, кај кондураџите!"
    Најсетне, по цел тој век, ми се стори, од напади врз моите невини тапанчиња, брат ми се смилости, стана и по пет-шест минути, сега веќе и не паметам точно, се најдовме надвор, на чист воздух што се вели, далеку од неподносливиот мирис на тој ѓон.
    Уште долго одевме со брат ми пеш низ Битола, уште можеби саат-два, а тој никако не сакаше да проговори, да ми даде какво било објаснување, само ме водеше низ градот а јас како пијан одев по него неспособен да си ја подобрам сопствената положба.
    Дури некаде попладнето, кога ја пропуштив секоја можност да ја завршам работата по која бев дојден, брат ми покажа милост и реши нашите патишта привремено да се раздвојат.
    „Слушај" рече заканувајќи ми се со показалецот од левата рака оти од раѓање си беше левучар, „знам оти си влечко, ама пази ова работа да ја завршиш. Јас ногу те фалев кај чоеко, а тој не е било кој, ќе дознајш. Едно најарен кондураџија е во Битола а друго дедо ќе ми биди. Зато тука немој да ми опљаскаш. Оти после трте-мрте нема. Те бришам и – готово! Ај ој сеа!" и го снема од кај Камен мост нагоре по Солунска а јас, сè уште несвесен за сè она што ми се случи, скоро механички доталкав до Железничката станица и во последен миг го фатив попладневниот воз за Скопје.
    Уште веднаш да ви кажам дека моето враќање во Скопје воопшто не ми донесе утеха, некаков надомест за сè она што ме снајде во Битола од проста причина што овде уште помалку имаше некој што можеше и сакаше такво нешто да ми учини. Моето живеење во Скопје, можам сега слободно да кажам, го плаќав прескапо. Не, не станува збор за пари оти тие се најевтиното нешто на светот туку во прашање се нервите. Токму со нив ја плаќав откорнатоста, изместеноста од вековното живеалиште на предците и обидот да се биде нешто подруго, таа основна грешка на секој занесеник, на секој почетник, би рекол. Човек надвор од сопствениот митски простор е обичен пес деноноќно гонет од бескрупулозните шинтери. Бидејќи јас бев на почетокот на обидот, можете да замислите колку бев осамен и очаен заглибен во многуноќна глувотија, загубеност и безнадежност. За ова огромен придонес имаше мојата, би рекол, чудна станбена ситуација. Живеев незаконски во една гарсониера во Карпош III. Во неа се вселив сосем случајно во јуни таа година кога еден мој пријател, а само пријател тоа може да го направи, откако доби поголем стан преку жена му, едноставно ми овозможи да се вселам со тоа што ми го даде клучот а меѓу нас падна договор сето тоа да остане некако на страна од ушите на злобниците. Јас како што ме дал господ, неверник со крстот на чело, уште истиот час ги прогласив сите за злобници а особено моите ближни, ги раскинав ама баш сите врски со „пријателите", и докрај се затворив во себе. Велам, докрај зашто и претходно, што се вели од мајка си бев плашлив, затворен и ептен чувствителен. Можеше најобична мравка да ме раздразни и да ме натера со денови да размислувам за тоа. За да ми верувате дека сосема буквално се држев до договорот за тајноста на моето користење на станот, ќе ви кажам како се натерав не само да бидам илегалец туку да се чувствувам како таков. Еве, на пример, како приоѓав кон таа моја зграда што беше веднаш тука кај последната станица на Деветнајската. Штом ќе се симнев од автобусот, обично скукулен во задниот дел, со внимателност и лукавост на инспектор ги следев сите лица што се качуваа и се симнуваа на постојките а особено ги запаметував тие што повеќе од двапати се имаа довозено до таа „моја" последна станица. Таквите веднаш ги ставав на мојот список како потенцијална опасност за мојата безбедност. (Ова ви го кажувам зашто еднаш ми се случи токму таму, на последната постојка да ме потапка некој по рамо, се разбира да ме изненади и сосема да ме распамети. Познаникот воопшто не сфати на што се должеше таа моја миговна растревоженост зашто јас набрзо се средив, тргнав пеш со него, ја минав „мојата" зграда и по малку човекот се поздрави и тргна лево кон руските згради. За секоја сигурност, продолжив да одам уште двесте, триста метри, направив еден голем круг околу мини-маркетот и откако се уверив, дека сосема ги заметнав трагите, се вратив пред „мојата" зграда). Значи, откако ќе се уверев дека никој од автобусот не може да ме изненади, ќе направев еден, два, па некогаш и три круга околу „мојата" зграда, за да утврдам дека воздухот е сосема чист. Потоа ќе се искачев по скалите до „мојот" шести кат (користењето на лифтот разбирливо не доаѓаше предвид), тука лаконски, со рацете в џеб ќе се проврткав пред туѓите врати небаре не знаев кој е станот кај што треба да влезам и најпосле, откако стопостотно ќе се уверев дека какво било изненадување е исклучено, секавично ќе ја отклучев вратата одземајќи му го притоа правото на клучот да „шклоцне“ и бесшумно ќе ја затворев зад себе.
    И моето „живеење" во гарсониерата си е приказна за себе. „Дома" секогаш доаѓав навечер, зашто дење, веројатноста да ме откријат беше многу поголема. Затоа, додека да се сноќи, откако ќе ручав во некој од рестораните за самоисхрана, се врткав низ градот и тоа беше мојот најздодевен, најубиствен и најомразен дел од денот. Потоа, кога по сите оние операции што малку погоре ви ги наспомнав ќе се најдев во станот, почнуваше еден мошне долг период на темна будност. Веднаш ќе ви објаснам за што станува збор. Бидејќи на човекот, на секој човек, верувам, а особено на осамениот, најмногу од сè, можеби повеќе и од самата вулгарна храна, му треба човечки збор, јас него го наоѓав во деновите пред вселувањето во оваа „моја" гарсониера, во читањето оти тоа за мене беше најдобар, највдахновен и најбезбеден разговор со човекот што се потрудил, ризикувајќи ја сопствената приватност, да ги стави своите размисли и чувства на хартија а потоа, претрпувајќи го цел оној унижувачки чин на оценка, уште и да ги обелодени пред јавноста. Но, сега, во овој „мој" стан таквото задоволство ми беше сосема скратено. Од причини на целосна безбедност јас никогаш не палев светло иако потиснувањето на желбата да притиснам на прекинувачот многу често и мошне лесно ме доведуваше до лудило. Но, решеноста да бидам достоен на зборот што го дадов, да останам чесен пред очите на тој мој пријател, едноставно да ја заслужам таа негова великодушност, беше над секоја моја ниска потреба, во која, за жал, бев принуден да го сместам и читањето. Обично, лежев така со саати на каучот, во целосна темница и размислував за разни работи со кои овде немам воопшто намера да ве давам, зашто, за среќа или несреќа, немаат никакво влијание врз настаните што овде ви ги прикажувам.
    Потоа, кога веќе почнав да ви кажувам за таа страшна гарсониера во Карпош, да ви речам дека неа никогаш не ја проветрував од страв, се разбира, да не нешто ме видат соседите, некој вишок прашина и застаеност да не им сетат затруените носеви. На малиот балкон никогаш не излегував иако нагонот да го сторам тоа беше, речиси, незадржлив. Требаше потоа да ги видите и оние колони мравки што врвеа низ средината на гарсониерата и низ дупката во паркетот го продолжуваа својот едноличен марш некаде надолу во подолните катови. Бањата вриеше од лебарки и стаорци што, со продолжувањето векот на темницата во станот, сè повеќе се осоколуваа и имаше денови, односно ноќи, кога во сурии излегуваа од вентилацијата и ко подивени лудуваа низ гарсониерата.
    Најстрашно од сè ми беше кога некој ќе заѕвонеше на врата. Можеби на грешка, можеби намерно, тоа јас не знам, но знам како крвта ми се смрзнуваше од тој незадржлив простотилак. Ќе стоев така скукулен до парното, нем, неподвижен, сиот претворен во парче мрак и исчекување. Тие минута или две ѕвонење, сигурен сум, за многу години ми го скратија животот. Да кажам уште дека заради доследност во она што го спроведував си го одзедов правото да слушам музика. Дури и сега ми идат морници кога ќе се сетам колку заканувачки делуваше таа нема радио кутија сместена во малата витрина до каучот. Верувајте ми, ја пресеков секоја можност, го потиснав секој нагон, туѓ или мој, што можеше намерно или случајно да предизвика кога било, каква било живост во тој, од човечка гледна точка, ептен мртов стан.
    Ете, во таква станбена и инаква состојба ме најде случајот со ѓонот. Сфатете ме тогаш, колку ме оптоваруваше и самата помисла дека треба да отидам на бит-пазар, да го побарам тој човек и потоа да најдам начин да го пратам ѓонот во Битола! Згора на сè, јас и си бев, да кажам искрено, тежок човек. Многу малку активно дејствував во животот. Сите главни работи ги имав препуштено на судбината, именувајќи ја нејзе, се разбира во самоодбрана, за мој врховен господар. Потоа, целата онаа агресија во Битола, оној чуден начин на барање услуга, сето тоа некако уште повеќе ме исфрли од колосек раѓајќи притоа некаков непознат отпор во мене кон сè што посегнува по мојот интегритет. Верувајте, да не се родеше ова за мене дотогаш непознато чувство, сигурно ќе ги следев инструкциите на брат ми и на мајсторот Стојан и уште веднаш ќе ја завршев работата. Вака во мене се разгори чудна битка помеѓу вродената послушност и покорност кон постарите и ова ново „Не!" што постојано одекнуваше длабоко во мене и не ми даваше да мрднам. Ви велам, со ноќи се вежбав да се убедам дека одењето на бит-пазар е прашање на честа но, таман ќе се убедев, ќе навалеше она друго чувство и ќе ме фрлеше во повторно себеиспитување, повторно пребројување на фактите „за" и „против". Требаше да ме видите како легнат на каучот во темницата на „мојата" гарсониера, упорно се обидував да најдам внатрешни сили што ќе ме исправат и ќе ме натераат да излезам од безволноста и очајот.
    Деновите си врвеа а решението никако не беше на повидок. Со одолговлечувањето се случи она што редовно се случува со работите што не ги завршуваме на време. Едноставно проблемот со ѓонот застаре. Требаше да почувствувате како во мене, со секој изминат ден, се засилуваше она „Не" и како најпосле победоносно го истисна наметливиот црв што ме јадеше и не ми даваше на мир да се загледам во сопствената живеачка. Најпосле, повторно бев слободен во затворот на сопствената беда без обврски кон кого било за било што. 
    „Ало!" слушнав кога ја кренав слушалката еден студен ден во средината на декември. „Ало, ало!" викаше машкиот тенор соголено, сурово, отровно. Стоев скукулен во малата канцеларија со слушалката в рака и чекав. „Ти си, а? А бе, како не ти е срам, бе, пичлеме едно лешперско! А бе, еден брат имам, поарно да го немам, бе! А бе, јас за тебе до тепање имам дојдено а ти шо ми прајш! Да не мислеше си ојде и куртули, а? А бе, арантаран барав и најдов кај работиш, бе! Во волов рог да се пикниш ќе те нам! Не е дека јас не мом да го нам ѓоно, ама сега инает ме фати! А, бе, два месеца да не мојш до еден скапан бит-пазар да ојш? А, бе, знајш шо му прајш на чоеко бе! А, бе, ко му рече оти ќе му земиш ѓон, бе, знајш колку работа изназеде а ти го извиси! А, бе, тој лице има, бе, не ѓон! Шо да прај сега чоеко? По цел ден вика по жена му, кара, врни! Мене да не ти кажвам, неќи да ме види! Вели ако брат ти е таков, таков си и ти! А бе, шо беља толку ти имам напраено ова шо ми го прајш? Знам од курвање гла немојш да крениш, пиеш, лумпуваш, поќе начукано си отколку трезно ама во толкуто трезно шо си нај бе пет минути време и сврши му на чоеко работа!" И сè така ми зборуваше едно десетина минути, знаев сета лутина вака ќе ја истури. Стоев простум со слушалката в рака и ништо не приговарав, што можев воопшто да изустам, немаше тука место за приговарање. „Ој, одма! Сè оставај и ој!" заврши гласот од другата страна на жицата и по неколку мига чув едно „клик" од другата страна и „тит, тит, тит!"
    Вечерта бесот го истурив врз мравките чија педантност ужасно ме нервираше и ме вадеше од такт и врз лебарките што во секој поглед одамна ја имаа прекардашено. Требаше да ме видите како ги стромачкував и ги гмечев и како ѕрцките им излегуваа лигави на паркетот. Доцна во ноќта сепак дојдов на себе и по кратко трезвено размислување сфатив дека проблемот со ѓонот повторно никна, речиси од никаде, и овој пат ми се наметна со уште поголема жестина. Знаев дека имам две можности. Или веднаш да го решам или повторно да го заборавам минувајќи се разбира низ целата онаа голгота на себесовладување, потиснување на своето за сметка на туѓото. 
    Овој пат се решив за првото. Решеноста да расчистам со оваа напаст скоро и самиот мене ме изненади. Толку многу се загреав што просто си се потсмевав сам на себе кога се сетив на сите оние маки низ кои минував за да дојдам до ова мошне едноставно и лесно изводливо решение! За да станам рано не заспав цела ноќ, мошне креативно беше тоа бдеење ви велам! Утрото, штом малку се раздени, ја пикнав главата под чешма, ја истрив убаво брадата со сапун и како нов се измолкнав од станот и незабележан од никого, по малку, се најдов во Деветнајската. (Оваа техника, ви тврдам, ја имав донесено до совршенство!). По малку автобусот излезе на „Партизанска" а јас бев задлабочен во проучувањето на плиткоста на смешно свежите лица на наспаните патници кога некој ме фати од назад за рамо и по малку пред мене, недозволено блиску, стоеше другарот што ме „всели" во станот.
    „Добар?" само ми рече а јас во тонот на гласот сетив притаен немир што се закануваше да ме растревожи уште вака сабајлечки и да ми ги стромачка намерите.
    Кимнав со главата, мора многу чудно да изгледав штом тој така ме гледаше, признавам, не бев веќе подготвен за какви било средби и тоа, верувам, многу лесно можеше да ми се прочита на лицето. 
    „Баш ми дојде ко порачан!" ми рече и ми се пикна в лице а јас веднаш излегов од кожа зашто многу мразев кога некој нема осет за отстојание. И никако не можев да се вратам назад во сопствената кожа иако убаво ја гледав како стои збрчкана тука во автобусот на само еден мрзлив дофат од раката. Потоа тој продолжи, се разбира вака пикнат во мене, да ми зборува а основно во сето тоа беше дека на работа му дошол „мојот" сосед од катот под мене и му се жалел на неподносливата врева што секоја вечер се слушала од „кај мене", дека тоа немало смисла, дека сакал пензионерските денови да ги мине на мир со жена си, дека доста цел живот трпел деца, свои и туѓи, дека било мошне некултурно и непристојно од еден толку културен и пристоен човек каков што е другар ми така да се однесува и слично. 
    Го гледав со ококорени очи смешно фатен за држачот. Не, не можев да поверувам на сопствените уши, но тој продолжи да зборува и ми рече дека човекот го направил од сè подолу, „мифка" како што рече, и тоа баш пред колегите што се насобрале околу него и слушале како невидени, и уште многу потоа зборуваше, пени на уста му излегоа.
    „И тој си мисли оти јас уште таму живеам и дека правам журки секој ден. Доста ми беше од него кога седев таму а сега дури и на работа ме гони. Да не ти кажувам колку пати милиција ми имаше викнато, а за Куќниот совет поарно да молчам. Луд е човекот, знам, не знам уште што сè ќе направи."
    Мене толку ми требаше. Попусто беше да објаснувам дека сето тоа е една обична измислица, дека ако некаде има тишина тогаш тоа е сигурно „кај мене", дека ни теоретски ова не може да биде точно. Но, бидејќи ништо не реков, другарот ме гледаше прекорно едно десетина минути а кога автобусот застана, на симнување тој ми рече:
    „Што е луд, луд е, ама сепак, не прави ми притисоци. Не мора да правиш журки баш секој ден!"
    Останав фатен за држачот од градскиот автобус а кога се отфатив веќе бев во Шутка. И бидејќи ништо разумно не можев да сторам, откако ми се развика кондуктерот и ме прогласи за шверцер, се свестив малку каде сум, платив нова карта и по четириесеттина минути се вратив назад во гарсониерата. Ова беше, фактички, мое прво денско влегување во станот. Но, тоа не ми пречеше веднаш да се фрлам на креветот и таму да останам сè додека приквечер не ми загргорија цревата и не ме потераа во потрага по храна надвор меѓу луѓето.
    Другиот ден, на работа, уште утрото заѕвони телефонот:
    „А бе, уште не си ошол?" викаше брат ми, „ а бе шо мислиш да ми прајш, бе улав еден, бе! А, бе, ај шо вика старио, ама сеа и вереницата вика по мене, неќи да ме види. Ѓоно, па ѓоно! Вели кај шо љуѓе треба да влезам коа не можат еден ѓон да купат! Ќе ја расипваме работата, изгледа! Глеаш шо ми прајш бе никаков! И ми се прајш некој учен! Ебати учењето твое, ебати! А, бе, дозволваш тој да ја тепа старата секој ден, буфтамбек по плеќи, по бубрези. Ко ќе му се стемни тој не глеа кај мава! Како не ти е жал! Сношти ја терал цела ноќ на една нога да стој! Се мрдна чоеко скроз! На една нога да стој и то само заради тебе! А бе остај малце батакчилако бе, и мрдни до тој бит-пазар! Ој, бе, разбираш!"
    „Чекај малку," ми рече човекот со многу брчки на лице, што се појави од некаде и ме зграпчи за рака баш кога се токмев да слезам кај постојката на бит-пазар. Се обидов да се истргнам но тој уште поцврсто ме стегна, видов мрдање немаше, стоев како скукулен и убаво видов кога средната врата се затвори, титна свирката над неа, и кога автобусот зазбивтан тргна кон следната станица. Последниот обид или последното противење на ова нарушување на личниот интегритет го направив на постојката во Чаир но човекот толку страшно ме погледна и толку силно ми ги зари ноктите в рака што не можев ни да мрднам. На последната станица во Шутка, човекот само наплати две карти, (колку љубезно од него, нели?), и по едно четириесетина минути бевме назад во Карпош III. Човекот никако не ме припушташе, а јас го следев како слепец сè до „мојот" влез кај што се запативме и по малку се најдовме во станот под „мојот".
    „Го фати, а?" рече жена му, само жена можеше да му биде таа стара пачавра со змиски поглед и бедуинско крпиште на глава. Потоа нема да ви кажувам што сè ми се случуваше, како ја преживеав таа канонада од поуки и прекори, тоа понижување од најдолен вид, ако понижувањето може да се класифицира по видови, таа моја наведната глава и зачепена уста што не сторија ама баш ни најмала усилба да ме одбранат, да ја кажат вистината, или барем нејзината најблиска варијанта, да го објаснат оној мој недостиг од желба за постоење, оној мој кусок на нужна препотенција неопходна за живот.
    „Тоа е тоа," рече човекот на крајот а жена му како потврда кимаше со главата, „најдобро е мирно да се иселиш, расипништво во оваа зграда нема да трпиме!" 
    Страшно поразен се качив горе и првпат по неколку месеци не ги направив вообичаените маневри туку слободно, како човек, влегов во станот. Ги отворив сите прозорци, го отворив балконот, и ред други операции направив, едноставно ја осветлив темницата. И тоа беше сè што сторив за некако да ги ублажам последиците од неочекуваниот пораз. 
    Другиот ден, на работа, имав тешка главоболка која уште повеќе се зголеми кога заѕвони телефонот и кога од другата страна го слушнав брат ми:
    „Не ојш шо не ојш, ама сè дури не ојш ќе ти кажвам шо се случва овде. И немој да ми го акаш телефоно или да го исклучваш. Јас мамето го плачам. На ѓаоло дупката знам кај му е. Зато слушај! Цела мала се жали оти се јавил арамија шо ѓи кради челите. Јас знам кој е. Вереницата ми кажа оти Козето ептем побудалил. Ноќе не само шо не спие ами ој по куќите и кради чели. После му го ваѓа ѓоно и работи. Никој не мој ништо да му речи. Крв мој да падни. Ти кажвам за да знајш шо прајш! Ти си крив! Сеа сакаш ој, сакаш не ој, мое беше да ти кажам, сеа проблемо си е твој!"
    Проблемот е мој, сигурно сега веќе е мој, си мислев и голтнав два аспирина без вода и после уште стомакот ме болеше и до повраќање дојдов.
    „Дома" ме чекаше уште едно изненадување. Еден човек во мантил, со темни очила, стоеше пред „мојата" врата и бидејќи немав веќе ни волја ни желба да се прикривам, директно се упатив кон „сопствената" врата.
    „Јас точно знам кој сте," ми рече, „и каде работите. Сакам само малку да поразговараме!"
    Човекот зборуваше релативно фино за изгледот што го имаше, се разбира, се претстави кој е што е, многу учтив беше, сомнително учтив би рекол, ми рече дека сите мои проблеми можат многу лесно да се решат, дека само треба да размислам и да ја прифатам понудата за соработка. Веројатно погодувате за каква соработка стануваше збор, едноставно стоев и не можев да сфатам дека сето ова мене ми се случуваше, ја гледав сопствената беда на само два метри од себе и ептен си го занеќив животот, верувајте ми.
    „Не мора сега ништо да ми одговорите," рече човекот, ми даде една посетница, се поздрави и си замина. 
    Не, не обвинувајте ме што бесот повторно го истурив врз мравките и лебарките, очигледно толкави ми беа способностите и само на нив можев да се правам јунак. Но овој пат тоа не ми помогна. И беспомошен останав да живеам тука уште едно месец дена. 
    Чудно но тој месец дена што сега го споменав никој повеќе не ме вознемири иако бев сосема скршен и неспособен да се бранам ни пред некоја најмала навала што евентуално можеше да ме снајде. Дури по истекот на овие триесет дена се јави брат ми:
    „Слушај рече, поќе не ти се јаввам за ѓоно! Само да ти кажам оти вереницата ме напушти. Козето двапати чув ја удри жената му со нож, дали е жива не знам. То беше пред едно десет дена, така велат. Цел Баир за то зборва. Ете, глеј си шо напрај и запамти. Поќе брат немаш!"
    Ова разбратување, верувајте, не ми падна многу тешко, дури срам не срам, ќе речам, ми дојде како растоварување, како некој да ми тргна камен од врат. Ама тоа беше така само првите два часа. Потоа паднав во една тешка депресија која уште повеќе се зголеми попладнето кога дојдов „дома" и кога оној човек со мантил и темни очила ми го пресече патот.
    „Што решивте?" рече, „ќе ни помагате или не?"
    Сиромав човек, си реков, кому уште можам јас да му помагам, но она што ми го рече како да ја разбуди заспаната гордост во мене, не, не можев јас тоа да го правам, знаев повеќе од сè дека тоа си е така, влегов во гарсониерата, набрзина ги собрав пљачките во една патна торба, ја заклучив вратата зад себе и покрај здрвениот човек на скалите излетав надвор.
    Мојот другар не беше дома, па со едно ливче на кое напишав неколку реда во знак на благодарност, му го оставив клучот под черџето на прагот од неговата врата. Потоа веднаш отидов во Старата Чаршија или „у Техеран" како што велат Скопјаните, го најдов Шилото, го купив ѓонот и право на Железничка, извадив карта во еден правец и вечерта околу осум бев во Битола. 
    Требаше да ме видите како минував низ Широк Сокак кога корзото на големо беше во тек, со патната торба во десната рака и со неколкуте парчиња ѓон во левата што ги стегав до срце како да се, во најмала рака, суво злато. Луѓето, се разбира, немаа разбирање за мојата состојба, никој не можеше да сфати каква треска ме имаше зафатено. Тие си го продолжуваа шетањето во три колони баш како моите скопски мравки, стаорци и лебарки, ништо за нив не можеше да се случи надвор од нивните корупки, сигурен бев. Ноќта беше студена и чиста, баш како што се битолските ноќи во јануари, студени и чисти, со небо начичкано ѕвезди и судбини. 
    Речиси летав по угорницата до баирското училиште, свртив лево кај кривината и по стотина метри се најдов пред куќата со масивна порта. 
    „Браво, бе, машко!" го чув и го видов Стојан Козето седнат на триножното столче едно педесеттина метри над мене во воздухот, со престилка на себе и шило и чеканче в раце, „ама поќе ништо не ми треба! Сè имам дестур!" и широко насмеан покажа на куповите ѓон до себе.
    Ја испуштив патната торба и се здрвив. Тогаш се отвори земјата и пред да ме голтне со ѓонот в раце и главата крената горе кон мајсторот, убаво слушнав женски глас и стигнав уште да ја замислам жената како со распуштени коси седи на масичката под препарираната мечкина глава и неопитно липа во првата вдовичка ноќ. 
    
    (Од Ѓон, 1990)
КУЌА ВО СОЛУН 
    
	Таа мајска ноќ во Битола срипав од сон како попарен. 
Во бунило, косата накострешена до таван, со ококорени очи, се џарев во трудната темница од која, ми се стори, секој миг ќе брзгне белата силуета на Архангел Михаил и со наострениот нож ќе ми буричне в гради. 
    „Хароне, Хароне!" викав или така ми се чинеше, ушите начулени, срцето полудено над откорнатото душеме послано со разобличени тафтабити и мемлива закана. „Кај брзаш? Зарем до толку се скуси народот? Харонее!?" 
    Зад мракот заути утка. ’Рчеше како човек заспан на чардак во летна ноќ и ме истера од кревет. Истрчав по тавмин. Надвор ме стресе свежиот воздух и ме приземји во дворот. Стоев полуоблечен крај ниската ограда од бетон и жици, испотен до небо, ѕвездите исприштени со страв и похота. Куќата отспротива дремеше во темна неизвесност, по терасата вриштеа мачки, кобеа, кинеа, наречници ко да беа на бабиње или слично. 
    „А да испушиме по една?" рече човекот од другата страна, не видов кога се откина од мракот, како се створи тука пред мене. Беше висок и слаб, само тоа можев да видам, ја имаше подадено раката кон мене. 
    „Аврам?" реков иако знаев дека само Аврам може да биде тука, во сопствениот двор, на два-три чекори од мене преку оградата. 
    „Ќе запалиш?" повтори тој и се префрли кај мене како секогаш што правеше години наназад кога ќе видеше дека сум дојден, дека се врткам ваму-таму низ дворот, ѕиркам во голубарникот или во гаражата на Дончо. 
    Зедов една од отвореното Малборо и го направив оној нагонски потег на пушач што бара запалка закопан во нестрпливост и нервоза. Аврам ми запали со зипото и потоа двајцата седнавме на заедничкото ѕитче што ги одделуваше нашите два двора. 
    „И како си?" реков зашто нешто требаше да се говори, никогаш не е доволна тишината, таа создава непријатели од луѓето, ги открива сите нивни маани, ги полни душите со сомнеж и недоверба. 
    „Се крепам," рече иако кај него немаше ништо за докрепување, одвај да имаше четириесет, можеше камен да стопи, сигурен бев. „А ти?" праша веднаш потоа. 
    „Лошо спијам во последно време," реков, „таман ќе завенам некакви сеништа ме гмечат." 
    „Фати ги капките," рече Аврам и тргна силно од цигарата. „Идиш еднаш годишно, спиеш во мемла и нечистотија а сакаш да ти е добро. Друго беше кога ти беа живи старите. Куќата си бара жив човек!" 
    „Знам," реков и имав чувство дека продолжувам некој разговор почнат одамна а прекинуван од ѕидовите глуво време кренати меѓу мислите. Душата ми се тресеше како прат, рацете ми трепереа а потта брзо се сушеше и ми ги враќаше мислите кон себе. 
    „Како се твоите?" прашав малку од учтивост а повеќе од желба да се заборавам себеси и сопствената несмадреност. 
    „Ги нема," рече Аврам отсечно и се смрачи. „Што ќе ми се? Гагаузи. Од зимоска живеат во Породин. Најпосле здивнав." 
    „А Рафе?" 
    Рафе беше чичко му што живееше веднаш до Аврама, три куќи имаше и чир во стомакот, предаваше физика или биологија во некое од основните училишта или веќе беше пензиониран, не знаев сигурно. 
    „Гад божји," рече Аврам и стана, се исправи пред мене висок како бандера. Мавташе со рацете, се закануваше со показалецот од десната рака. „Го кладе син му на работа уште незавршен и уште чести. Таков циција нема на векот. А жена му – господ да те чува. Излезена е од лепешки а се прави голема похондра. Последниот пат кога бев кај нив нарочно им влегов со чевли а таа така ме пресече со змискиот поглед што решив повеќе никогаш прагот да не им го пречекорам. Не сме Турци да му се сневиди!" 
    „А ти?" 
    „Што јас?" 
    „Како живееш ти?" прашав смирено за да ја стишам несмиреноста што видов наеднаш кај него шикна и се закануваше целиот да го преплави и голтне. 
    „Како живеам!" рече и повторно седна крај мене, „живеам!" Ја изваде запалката и пак ја запали цигарата што му се изгасна од силната возбуда и ненадејните двигови на рацете и душата. „Гадови," продолжи, „те гледаат и ти се смејат, те мразат, онака без причина, од чиста затапеност, закржлавеност, понекогаш ми иди да убијам!" 
    Никогаш не сум ги сакал ваквите ситуации. Наеднаш, не по своја волја, чепнуваш нешто кое нема никаква врска со она што го сакаш, со бројот на ѕвездите, на пример, или со бескрајната складност на нееднаквостите, космичката опашка на паунот... Се чини, сега гибнав нешто што Аврама го изваде од памет, му ја урна привидната рамнотежа и го претвори во жив вулкан што блува горчлива лава од усвитени зборови. Седеше до мене, со двете нозе нервозно тапкајќи по несреденото земјиште кое, свесно за сопствената тапост, не се обидуваше ни да се побуни, да ја изусти својата мака и збунетост. 
    „А и оној брат ти," свика наеднаш и ми се загледа в лице, „добро е што се тргна оттука. Таков човек само ѓаволот може да ти даде за комшија! Како да не сте од една мајка родени!" 
    Пелтечеше, тежок чемер му излегуваше од уста и се ширеше во неподготвената за болка мајска ноќ. „И оние Дуновци, Ангелевци! Сè гад до гад. Мрсул не е да им фрлиш!" 
    Бладаше така Аврам, станат и воспален, глаголеше небаре несвесен дека разговорот меѓу живите никогаш не е конечен. 
    „Имам одлична плата, пушам Малборо. Некои немаат што да јадат а јас се расфрлам, пијам виски, цела Битола е моја!" 
    Не го прекинував. Тој говореше, црни буици го давеа нашето црно маало, киваа лишаите накотени по голото тело на мракот, светот. 
    „Само деца немам!" му се испушти одеднаш и го пресече, го молкна, ја наведна главата и ја намести семирот да му се урне врз неа, тешкиот бескрај од исприштено небо и непредвидлива темница. 
    „Голема работа!" реков и ја згмечив цигарата тука под крушата што сенишно се извишуваше над нас и фрлаше нечисти сенки врз балкончето од мојата куќа. Потоа зедов нова и ја зачурив оти првата не ми го загорчи доволно вкусот, не сакав мелем в уста, тоа е слабост, подмолност, потсмев на светлината. Аврам ништо не рече, уште повеќе ја наведна главата, небаре не ме зауши, небаре тенеќе тропна. На десетина метри од нас, од кај гаражата на Дончо и натаму надоаѓаше ритмичкото утење на невидливата сипка а неколку лилјаци на два-три пати, пред наши очи, ја потврдуваа безнадежната потрага по виделце и среќа. 
    „Смени ја жената!" викнав наеднаш како тоа да е менување на кошула или вратоврска заради мал несклад во боите или слично. 
    „Веќе ја сменив!" згрме Аврам и со сета сила ја фрли цигарата преку ограда. Потоа застана карши мене, со рацете вкрстени и погледот заутен, заскитан преку покривите. 
    „И?" 
    „И...пак ништо. Ја подржав малку и ја истерав како кучка!" 
    Станав и направив едно крукче околу Аврама дури тој, со рацете кренати за молитва, џбараше по лузните што ја грдеа ненаспаната ноќ. Околу, начичкани во дрочлив сон, мрмкаа двокатните куќи на соседите, темен кошмар им клукаше на прозорците, божја злоба на портите. 
    „А немаш појма колку ми фали првата!" за’ржи наеднаш Аврам и ги спушти рацете на глава, ја стегна и ја нишаше, боже колку ја тегнеше, вртеше, чинев ќе ја откорне и ќе ја фрли отаде плотот, отаде животот. 
    „Ми фали, ми фали!" стенкаше, офкаше, „дење ми фали, ноќе ми фали, на сонце, под сенка ми фали, на серење, на мочање, лете, зиме ми фали, в кревет, в коски, во сржта ми фали!" плачеше, липаше а потоа се склопчи и, скукулен, како мало дете, се пикна во ќошот од оградата и преградното ѕитче меѓу двата двора. „Сакам да ја видам. Барем еднаш да ја видам!" 
    „Па види ја!" реков, „кој ти брани?" 
    Ми рече во Солун била и удираше со главата во ѕидот, „а Солун не е селооо!" вриштеше. 
    „Авраме!" викнав и веднаш се исплашив од силината на сопствениот глас што ’рзна од меѓу крајниците и го поткопа рамновесието на ноќта. 
    „Морам да ја видам!" стенкаше, видов ќе ми оди комшијата, срчка можеше да го удри, капка. 
    Цели десет минути му говорев, го тешев, го страшев, му ветував, го убедував и се убедував. 
    „Горе главата, Авраме!" му велев, „мисли малку. Што му треба на човека на овој свет? Само рамно поле, верувај ми, висока планина и матна иднина. Оти ако му е бистра може смртта да си ја види!" 
    „Сакам да ја видам!" цикаше, гргореше, јачеше, парчиња душа му излегуваа од уста. 
    „Добро, добро, ќе ја видиш," велев и јас малку возбуден, „ќе ти помогнам. Веќе смислив како!" и му пријдов, го фатив за раменици и онака голем и несмасен го исправив до ѕидот, „ама првин одиме на Еврејски. Слушаш? Првин на Еврејски, па ќе ти кажам за Лаки и Спасија, па ќе сториме нешто и ќе ја видиш. Само верувај ми и следи ме!" 
    Ме гледаше Аврам, ме гледаше но јас повеќе не му оставив време за двоумење, за неверување. Бев решен да му помогнам. И знаев како. Затоа, едноставно го зграпчив за блуза и низ вратничето го истуркав надвор на пет метри широкиот асфалтен пат.
    
*
*         *
    Нашата населба е на многу чудно место. Во една голема длапка меѓу три рида. На најнискиот се турските, на вториот еврејските гробишта а на највисокиот врвот му е зарамнет ко тепсија и тука може да се постави џиновска вазна во чест на богот на височините. Оттука се гледа Пелагонија и може да се насети мирисот на Егејот. Уште како деца, на Еврејските, игравме фудбал меѓу гробовите, зиме се лизгавме со штички откорнати од бочвите а лете се мечувавме со стапчиња сечени од забелот што, густ и зелен, нè доеше со чист воздух и спокој. 
    Асфалтната уличка беше пуста. Одев јас напред а Аврам по мене небаре мал расплакан кошмар недозволено висок и исправен како климастар; со главата, ми се чини, го допираше покривот на ноќта и се закануваше, при најмала возбуда, да потскокне и да го дупне. Полноќ беше заминат, по глувотијата познав, по штотуку замрениот шепот на вештерките од аглите на ноќта. Ја минавме коријата од јасени и избивме пред скалестиот ѕид што го означуваше синорот на гробиштата. Ѕидот се извиваше нагоре како што растеше ридот и, нешто пред врвот, вртеше десно и така, скоро по рамно, продолжуваше едно стотина метри а потоа завиваше пак десно, надолу се спушташе по голото тело на ридот до подножјето на кое сега, само стотина метри отспротива, стоевме ние. На времето се случувало од бес, од клокотот на младоста можеби, да ги накачуваме скаличките од ѕидот, една по една, и целиот круг околу Еврејските да го направиме за десетина минути. 
    „Качувај се!" му реков и без да чекам, малку се поднаведнав, ги сплотив прстите од надолу испружените раце а Аврам згазна врз нив речиси автоматски оти тој зафат беше вежбан и практикуван годиње наназад. Потоа се исправи качен на ѕидот. 
    „Дај ми рака!" реков. 
    Кога и јас се качив, скокнавме од другата страна и се најдовме во еврејските гробишта. Месечината што ѕиркаше меѓу приштот од врвот на ридот го осветлуваше сенишниот простор пред нас начичкан со стотици надгробни плочи обраснати во тревје. Илјадници судбини џагореа во темницата, безброј за нас непознати бивши сограѓани, господа, велат, што му давале шарм и достоинство на Широк Сокак и чаршијата. 
    „Денес нема жив Евреин во Битола!" реков повеќе за себе додека одевме по плочите оти патчињата меѓу нив беа темни и во расје, можеше некој поган да нè гризне, некој недопрободен вампир да нè зграпчи. 
    „Сакам да ја видам1" рече Аврам кога ме дочека на еден од надгробниците до кој доскока оти сè така од гроб на гроб потскокнувавме небаре царица игравме без пилипитка. 
    „Првин малку ќе читаме," реков, му го чапнав зипото, чкрапнав и ја осветлив плочата на која сега стоевме физички блиски како љубовници, „гледај, Аврам и Сара!" 
    Се наведнав и го откорнав лишајот од давидовата ѕвезда. 
    „Што сакаш да ми кажеш?" рече Аврам и ме гледаше како нетука. 
    Му реков дека и тој е Аврам и дека и првиот Аврам имал жена Сара и дека немале деца. 
    „Гледаш колку малку се менува во времето," продолжив, „само се раѓаме, влегуваме во името и излегуваме од него кога ќе ни дојде часот. Идиме, одиме а тоа останува. Милиони мажи до сега влегле и излегле баш од твоето име, Авраме. Сите тие сега се распнати на крстот од хаосот. По хоризонтала, по вертикала. Понекогаш ти се чини се премногу, понекогаш премалку. Твое е сега да ги ставиш. Баш како да решаваш крстозбор. Својата крстозборка треба да ја решиш, Авраме и ете го клучот. Добиваш идентитет. Забораваш на привидот и те има. Дејствуваш. За тој миг на дејственост вреди цел живот да ја составуваш својата крстозборка. Тогаш ги мирисаш корените на сопственото божјо потекло, се држиш цврсто за нив како морнар кој во недостиг на хашиш се фаќа за бродското јаже и го душка мирисот на ленот. Овде е местото и сега е моментот да составуваш. Мисли, концентрирај се, составувај!" 
    Требаше да нè видите во следните два часа како, ко сенки, обајцата споени со спокојот и гробјето мислевме, се концентриравме, составувавме, своите крстозборки од сенки и привиденија ги решававме. Аврам исправен, стегнат, очите ширум отворени, погледот залунѕан по темните вилаети на времето, а јас, такуѓере. 
    „А сега пробај да ја откорнеш сливата!" му реков кога сетив дека сите полиња во мене се сложени и дека неимоверна сила ми се всели во дамарите. Аврам само се заврте, ја зграби сливата и ја откорна ко на шака. Стоеше така со дрвото в раце сè уште во невера за сопствената сила што пред малку ги растера косовите, ги размири и ги натера да се мушнат подалеку во мракот. 
    „Сега можам и во Солун," рече, „да ја најдам, да ја видам!" И светеше, болскаше, облак светлина ја пови сенишноста. 
    „Чекај!" реков, „веројатно веќе ти е јасно дека секое човечко патување е привид. Вистинско е само она со земјата. Со нејзиното вртење. Со неа сите сме постојано на пат. И јас, и ти и чинариве и гробиштава по кои сега газиме. Како во воз сме што ита кон целта и не гледам зошто треба да се преместуваме од седиште на седиште, од едно купе во друго кога тој сите нè носи во ист правец. Затоа повеќе и не патувам!" 
    „Сакам да ја видам!" рече Аврам, замавна и ја фрли сливата угоре кон ридот. 
    „Дојди со мене!" реков и заедно, под плаштот на ноќта, по истиот пат по кој дојдовме, се вративме назад во дворот.
    
*
*         *
    Двокатната куќа на Аврам тонеше во својот мрак и непрокопсаност кога ѝ се доближивме. 
    „Ти оди од другата страна!" му реков на соседот а тој, полн надеж, ме послуша. 
    „Што ќе правиме?" го чув како вика оттаму. 
    „Ќе ја преместиме!" викнав, „фати добро на средина и корни! Спремен?" 
    „Фатив!" слушнав од другата страна. „Да кревам?" 
    „Кревај!" реков и запнав. Боже, колку го сакав тој корнежен крцкот, тој татнеж тресетен, таа надежна болка што најавуваше раѓање на нова рожба, среќно чедо, од чиста љубов зачнато, со плах темјан миропомазано. „Одиме!" викнав и со куќата в раце, внимателно, преку ниската ограда излеговме на уличката. 
    „Одиме!" викаше Аврам отаде и сеќавав трпки радост во неговиот глас. 
    „Сега право напред!" ревев, „и внимавај на жиците!" 
    И внимававме. Никаков зијан не требаше да се направи. Да беа будни соседите, барем таа една ноќ да беа будни, години потоа, на своите внуци ќе им расправаа за џиновската сенка што минувајќи крај нив им се присени по прозорците и несвесно им внесе нова забуна во закржлавените глави. 
    Сега требаше да минеме низ единственото празно место во редот куќи што ја одвојуваше улицата од голината на ридот што стрмо се извишуваше угоре кон небото.„Пази да нè ги закачиме ѕидовите!" реков, „поминуваме тука и право сме на Еврејски, слушаш?" 
    „Слушам, слушам!" стенкаше Аврам од другата страна. 
    „Гледај да не ја изгребеме фасадата. Треба негибната да ја однесеме горе!" 
    „Добро е?" го чув Аврама отаде куќата меѓу нас кога кроце-кроце го пројдовме прелезот и избивме на падината. Аврам одеше напред и, веројатно, поднаведнат, назадгазум го накачуваше ридот. 
    „Чекај малку да се свртам!" викна, „тешко ми е вака!" и дури ја вршеше оваа ни малку наивна операција, ја сетив тежината од камен, тули, ќерамиди и дограма што натежна на кај мене оти бев десетина метри подолу а требаше да крепам. 
    „Одиме!" рече Аврам. 
    И одевме. Полека, згрчени, месечината ни го осветлуваше патот, се клатеше куќата во нашите раце, се лулаше ко во колевка. Паралелно со нас се извишуваа и скаличките од ѕидот, убаво ги распознавав, вториот живот си го гледав. Се сетив на баба ми, мајка ми, татко ми, на тешката беда скукулена крај шпоретот, се видов себеси мал, ситен, со рахитични ножиња, и се насмеав. Оти сега, откорнати од црнината на мајската ноќ, со Аврам се јазевме по ридот со педесеттонски товар на раце. И добро ни беше. 
    Кога ги накачивме Еврејските завртивме малку лево и избивме на седлото што го поврзуваше овој рид со највисокиот. 
    „Тука ќе починиме!" реков, „онде ќе ја спуштиме!" 
    И ја спуштивме. Аврам изваде од некаде шамивче и ми даде да се избришам кога седнавме пред влезот со плеќите потпрени на ѕидот за случајно да не се лизне и да не ни се струполи удолу во мракот. 
    „Сега сакам за Лаки да ти кажам!" реков и по подолго време го погледнав Аврама в очи. 
    „Кажувај!" рече. 
    „Лаки имал, мајка ми ми кажуваше, најубава куќа во Битола. Саде трендафили му растеле во дворот. И многу си ја сакал Спасија. Арно ама, деца немале. И, со време, почнал да ја тормози. Ич рајат не ѝ давал. А таа била убава како најубавиот трендафил во неговиот двор. Но без сонце, почнала да венее." 
    „И?" рече Аврам. 
    „И, еден ден му побегнала во Солун, а тој, сиротиот, станал, ја продал куќата сосе трендафили и по неа. Три години, кажуваше и веруваше мајка ми, под дрво и под камен ја барал." 
    „И?" 
    „И, ја нашол ама била премажена и неќел да ѝ се јави. Само купил куќа спроти нејзината и дури бил жив ја гледал низ пенџере!" 
    „И јас сакам да ја видам!" свика Аврам. 
    „Тогаш стануваме!" реков, „нема уште многу до тепсијата!"
    
*
*          *
    Горе, на врвот од ридот, среде ширинката имаше огромна карпа. Три скали водеа до нејзиното зарамнето плато. Ко вистински жртвеник личеше. 
    „Онде ќе ја наместиме!" реков, „твојот крај спушти го на карпата а јас одовде ќе држам!" 
    Полека, внимателно, небаре држи стаклена вазна в раце, Аврам го потпре едниот крај од куќата на платото. 
    Месечината јасно светеше и ги издолжуваше нашите две сенки по голината. 
    „Качи се и излези на најгорниот прозорец!" му реков. 
    „Ништо не гледам!" рече кога ја подаде главата низ прозорецот. 
    „Чекај да ја свртам кон југ! Сега?" 
    „Не гледам!" 
    „Застани право, замижи, концентрирај се, збери го во себе видот на сите Аврами од твојата хоризонтала и вертикала!" 
    „Добро!" рече и го снема едно пет минути. 
    „Сега отвори ги очите!" 
    „Нешто се појавува!" 
    Полека се пикнав под куќата со грбот крепејќи го мојот слободен крај. Кога дојдов на средината, ја дофатив оздола и ко кревач на тегови ја дигнав во воздух. 
    „Се појавува, се појавува!" викаше Аврам. „Крени уште!" 
    Се качив на првата скала од карпата. 
    „Долгата коса ѝ ја гледам!" ечеше Аврам кон Егејот. 
    Се качив на втората скала. 
    „Убавото лице, поспаните очи, чпртиот нос ѝ го гледам!" 
    Се качив на третата. 
    „Широките рамења, малите гради ѝ ги гледам!" 
    Стоев среде платото, со расчекорени нозе и косо кренати раце на кои стабилно лежеше двокатната куќа на Аврам. 
    „Ја видов! Држи така! Ја гледам! Ја гледаааам!" 
    Долу под нас, со бабуњосан сурат, се клештеше надживеаното небо од човечка завист и злобна темнина.
    
     (Од Скок со стап, 1994)





СКОК СО СТАП
    
    
    ЕДЕН
    
	Ете, го доживеав и тоа. Луѓето што до вчера ме гледаа 
попреку и се гадеа од мојата реа, сега, благодарение на оној, сполај му, што е веќе во мене, ми се нафрлаат, се мачкаат од мирото што ми тече од утробата, лижат од овој благословен поток со главата што надоаѓа од средето на рајот, од живото дрво никогаш што не умира чии корени стрчат високо во вселенскиот бескрај а сенката му паѓа ниско над големата ширина меѓу зградата на Македонската телевизија и факултетскиот комплекс кајшто сега лежам со несовршеното телце спружено на вжештениот асфалт.
    Чекајте малку, да здивнам. Оти лето е, гори ко под сач а врвулицата спурени тела се тиска, се гмечи, се метежи тука до мене, над мене, не ми дава да дишам. Понекогаш ми се чини дека опашката ѝ е запретана длабоко во земјата, во самиот пекол можеби, толку недогледна е и недобројлива. Постојано ми текнува за она што Христо Каруца, заради кого сето ова ви го кажувам, го велеше, дека луѓето се тврди и несовршени и дека секогаш некој за нив треба да се жртвува за да ги избави, раните, барем привремено, да им ги исцели.
    Прв беше мајсторот Борче. И добро е што токму тој се случи да биде првиот оти него овде сите го знаат. Има автосервис и тука често пати идевме со Христо зашто колата му беше стара, многу постара од мене, сè нешто ѝ фалеше, де сопирачките (еднаш ептем ќе се отепавме кога ни откажаа на удолницата од Водно) де кумплунгот, еднаш дури воланот му остана в раце, не знам како куртуливме, само удривме во еден семафор и после, помнам, со денови мајсторот потчукнуваше, пеглаше, исправаше, важно, на крајот, Христо пак ја напушти армијата пешаци и стана еден од моторизираните. Овој Борче поткривнуваше со десната нога и многу намќор, ми се чини, заради ова беше и едночудо бесови имаше во себе. Наплаќаше прескапо, доволно беше само да ти ја ѕирне колата и ќе те опнеше од око, да ти се сврти во главата. Така барем Христо велеше, иако никогаш ништо не му рече на мајсторот в лице, имаше тој многу поважни работи во животот на кои се жалеше. Само еднаш, се сеќавам, благо го прекори кога мајсторот, избезумен, го тресна чирачето со моторцанглата по глава а другите ги построи крај каналот и ги пееше еден по еден небаре е дојден крајот на светот заради некое расфрлано шрафче, искривено навртче, завртче. 
    Но, вистина е, дека тој прв собра храброст по падот мој и на другар ми на асфалтов, да ни се приближи и да се намачка од мирото што почна да тече од нас. Требаше да го чуете крикот на Борчета, кликотот радост што му ’рзна од гради кога си ги виде нозете токму и кога исправен истрча како дваесетгодишник до дворот од сервисот и со куп илјадарки ги засипа кутрите занемени калфичиња. 
    „Не кривам, не кривам!" викаше и низ викотот видов како му излетаа сите бесови од телото и ко полудени отидоа во козите што спокојно си штрпкаа од тревичката покрај ѕидините на факултетот. И тие веднаш се разѕверија, се стрчаа и ко заслепени се сурнаа и се исподавија во ’рвеникот до петвековната џамија зад автосервисот. А чираците штом се созедоа, се растрчаа низ градот и секаде, сигурно, раскажаа за тоа што се случи, оти неполн час потоа, цел град излезе и навали кон ширинката за да ме видат мене и другар ми оптегнати и разлочени на десетина чекори еден од друг. Идеа луѓето пешки, со коли, со автобуси, мислам, целиот градски сообраќај се пренасочи во овој правец. Ги имаше секакви. Од сите болести и немоќи. Ви се колнам во сите мои гумени претци, дека на секого, без оглед на годините, верата, расата, и без оглед што немам уши, им ја слушав и уште им ја слушам маката, јадежот, јанѕата. И едночудо се излечија и се лечат тука пред мене. Прсиплева лепрозни се исчистија, илје и милје фатени се отфатија, улогави проодеа, трескави оздравеа, слепи прогледаа, неми прозбореа, криви се исправија, сакати, алипни се исцелија, глуви прослушаа, глупи се опаметија. И мнозина други-ракозни, сидашни и од најблиските веќе отпишани и заборавени, се ободрија и ене ги сега, со полно здравје, ја шират вистината за мене, за другар ми, и пред сè за оној што е во мене. Ако не верувате, пуштете ги телевизорите. Редица од оние во црни, сиви костуми, политичари што ги викате, се веќе миропомазани и сега јасно и кратко зборуваат, ја говорат само вистината, за месечарот, на пример, кој на новина, беснеел по покривите, многу, многу се мачел и често паѓал во тежок оган и матна вода а сега, ене го, исцелен, ја крои благосостојбата на својот народ. Оти знаат: не го осквернува човека она што влегува во него туку она што излегува, а излегуваат зборовите и тоа право од срцето, од тоа меко дувло на љубов и поганост, душност и бездушност, кроткост и возгордост. 
    
*
*         *
    Христо Каруца го запознав пред едно година и пол. Уште кога го здогледав од излогот знаев дека е мојот човек. Ги накачи двете скалички од платото на кое лежеше и мојата продавница. Висок, црн, со излитени фармерки, косата долга и фатена на кок, се заклати пред стаклото. Лицето му беше испиено, со неколку брчки на чело и кафеава бемка на десниот образ. Издолжениот и малку крив нос кажуваше дека, можеби, има боксерско минато. Но, впечатливи беа неговите средновековни очи. Ми се стори небаре некоја побегната фреска од Нерези или Курбиново ме гледа од каршија со длабок, јасен а сепак срамежлив поглед. Потоа влезе а кога ме зграби со долгите, тенки прсти знаев дека уште многу малку ми има останато од девственичкиот живот. Набргу ја загубив невиноста и тоа веднаш таму на тротоарот пред дуќанот кога, без срам и перде, со сета своја сила, навали на мене. Беше дење, помнам, (тука некаде, всушност, почнува и сето мое сеќавање), некој ран пролетен ден, луѓето како спобудалени се мотаа лево-десно, влегуваа-излегуваа од дуќаните, викаа, пцуеја, ништо не можеше да ги спречи во пониетеното.
    На Факултетот не беше многу поинаку. Иако луѓето што се маткаа по темните ходници беа безнадежно млади, сепак по изгледот и по облеката не се разликуваа од оние што секој ден минуваа крај мене во Трговскиот центар. Кога стигнавме во кокошраничето што Христо (разбрав подоцна, се разбира) го нарече канцеларија наеднаш сфатив со кого ми било пишано да го минам векот. Канцеларивчето беше два на два, имаше една дрвена закачалка во едниот агол, двокрилно биро залепено до надворешниот ѕид, една скај столица и една дрвена странично до оваа. Единствената светла точка беше стакларникот низ кој, седнат, човек можеше убаво да ја следи ситуацијата на паркингот, улицата, чистината зад неа (Телевизијата тогаш не беше изградена) и, што е посебно важно за она што ви го кажувам, пирамидниот врв на Солунска Глава што со шилото го боцкаше спокојното небо над себе. 
    Многу нешта му фалеа на кокошарничето-простор, воздух, вкус-ама прво што паѓаше в очи беше немањето мир. Секои две минути нечија глава ќе се појавеше на шибер-вратата, ќе прашаше нешто, ќе се исклештеше оставајќи зад себе, несвесно, се разбира, доволно бацили што кога тогаш ќе предизвикаат нервен кошмар кај сиротиот Христо. А тој само потскокнуваше од скај-столицата, ко црвја да имаше во газот да му се сневиди, толку беше услужлив, љубезен и исклештен особено меѓу десет и дванаесет часот кога фреквенцијата на таканаречената библиотека достигаше максимум. Реков таканаречена оти така самиот Христо ја нарекуваше, ама за мене, уште од тој прв ден, си беше и сè уште си е само обична постојка на корзото што се вика студии по филологија. Нека ми прости Христо, оти може си ја грешам душата, ама просто јас се срамев, а право да ви кажам, бев и навредена од односот и непочитта на таа безобразна навалица од сурати, гласови и безбожнички гестикулирања што ја сосечуваа дури и можноста за барем привремен спокој. 
    „Овде е укината концентрацијата. Во оваа држава е укината концентрацијата!" знаеше, често пати, да каже Владимир Нешев, единствениот привремен гостин што секојдневно доаѓаше во канцеларивчето и седнуваше на дрвената столица резервирана само за него. Што да ви кажам за него? Ако Христо ми личеше на испиена фреска, тогаш Владимир личеше за бледа сенка на таквата фреска: поиспиен во образите, со разбушавена, несредена брада, повисок од Христо ама уште послаб, со тенки долги нозе и слаби, уметнички раце. Со еден збор, да му ја мереше човек тежината, сосе кревет не би тежел повеќе од еден просечно граден тинејџер. Ама затоа, мислата му беше јака страна. Тој работеше исто таму на Факултетот, постојано за книги зборуваше и со книги се расправаше, не зборуваше многу ама она што ќе го кажеше секогаш фаќаше место. Така барем заклучив по начинот на кој Христо го слушаше; замислено, сосредоточено, од време на време кимајќи со главата и охрабрувајќи го во постановките. Нешев, јас така ќе го викам зошто сите така му се обраќаа на презиме, кажуваше и други работи, разни теории толкуваше, за многу нешта имаше свое мислење а јас сето тоа го впивав како сунѓер оти чиста табула раза бев, немав минато туку само куса иднина. 
    За среќа, тогаш, во времето кога почна нашето познанство со Христо, неговата лична концентрација, за разлика од општата што Нешев одамна ја имаше прогласено за укината а главен аргумент му беше споулавената трка на луѓето по станови, коли, жени, државни места и пијанки, се наоѓаше на мошне завидно рамниште. Потврда за ова мое тврдење се потезите што Каруца ги правеше или поточно не ги правеше во однос на сопствената семејна и материјална положба. Секој на негово место, со две мали деца, невработена жена и малото потстанарско живеалиште во една од зградите на Чаир, би ја загубил концентрацијата и беспоштедно би се фрлил во „освојување" на благодетите на светот. Но тој ништо не преземаше дури и беспрекорно среќен изгледаше во разговорите-додуша многу ретки-со луѓето од Факултетот кои најчесто се жалеа на немањето италијански мебел во становите или свилени гаќички по дуќаните.
    „Срамота! Срамота! Селаништа! Педеришта!" викаше Нешев секогаш кога ќе паднеа на муабет за ова но Христо остануваше насмеан, смирен, едноставно на човек му идеше да го удри и да го алоса, толку многу одеше на нерви неговата кроткост. Единствено мене не можеше да ме залаже. Оти честопати сеќавав кога нагло ќе му се зголемеше количината пот на телото и ќе ми се заканеше со давење. Но имаше тој кучкин син најдено начин да си го спаси мирот, спокојството, насмевката на тажното лице. Обично рано наутро (Христо работеше од седум до петнаесет) меѓу осум и девет и попладне меѓу два и три часот кога ретко кој влегуваше во библиотеката, ги вршеше своите, како што ги крсти, хоризонтални вежби за вертикално-водорамна стабилизација на телото и духот. 
    „Знаеш јас што правам?" му рече еден ден на Нешев кога овој се струполи на дрвениот стол исколачен, разбушавен, излезен од сите можни световно-свети координати. „Едноставно седнувам, еве тука, на мојата скај столица, го исправам грбот и главата и со ширум отворени очи гледам во Солунска Глава. Така стојам едно пет минути без да трепнам, потоа замижувам и врз мојот внатрешен, темен ѕид на душата, со духовната палета ги сликам контурите на врвот. Истото го повторувам неколку пати и свршена работа. Како нов сум!"
    Нешев, помнам, го праша зошто токму Солунска и зошто баш врв а Христо со часови му објаснуваше, мавташе со рацете, пена устата му фаќаше, толку настојчив беше во намерата да му објасни.
    „Го гледам врвот, совршенството негово и по еден час, а од ден го пренесувам во себе, јас станувам врв, јас станувам совршен. И убеден сум дека секој од нас има свој врв само треба да го најде, да го внесе во себе или себеси во него и еден ден светот ќе стане совршена констелација на максимално концентрирани луѓе-врвови. Оти која е разликата? Еве, дојди, од кај мене загледај се во Солунска Глава. Онаа беспрекорно извајана пирамида во ништо не се разликува од една човечка судбина, мислам, принципот е ист. Наутро кога извира од мракот е сам, чист, целата убавина му се протега отаде меѓите на светот. Кон ручек сликата се менува, разни облачиња, маглишта, ко лепешки го грдат, ликот му го кријат за приквечер, пак да се појави, малку потемен но, прочистен, задуман во соспствената самотија. Така е и со човекот. Кога се раѓаме, се раѓаме чисти, нерасипани. Потоа настапува нашето валкање, пластење врз голотијата наша на разни додавки, знаења, жени, деца. На крајот од животот сепак ги сфаќаме сите тие заблуди, ни се лупат струпјата нафрлани од болеста што се вика живот и останува само чистата срж наша а тоа е осаменоста. Баш како онаа на врвот. Значи кога секојдневно го затврднувам стремежот кон вистинската своја природа-самотијата-тогаш го постигнувам она што ми е потребно за да преживеам-максимална концентрација!"
    Така велеше, сполај му, и Нешев стопостотно се сложуваше, големи другари беа, нема што, иако Христо и пријателите ги сметаше за времени струпја што порано или подоцна ќе се исушат и ќе паднат. Како и да е, во тие први два-три месеци од нашето дружење, доста работи научив од обајцата. На пример, многу ми се допаѓаше теоријата на Христо за спокојно дочекување на смртта или, како што тој самиот ја дообјаснуваше, за паѓање на лишајот наречен живот и безболно враќање во суштината на постоењето-самотијата. Самото практично спроведување на истата тој го крсти „обестрастување" или постепено очистување од љубовта, омразата, злобата, зависта, радоста, тагата. Помнам еднаш дури лежев будна во ходникот од станчето на Христо во Чаир, од зад тргнатата шибер-врата меѓу кујната и претсобјето до мене допре џагорот од гласовите на двајцата сопружници. Не чув што точно говореше Христо ама јасно ја разбрав жена му кога му рече: „Ако сакаш да си живееш сам, тогаш вратата ти е отворена!"
    „Не зборував јас за таква самотија," му објаснуваше тој другиот ден на Нешев, „понекогаш се чудни жените. А ја спомнеш потребата да си сам веднаш мислат дека повеќе не ги сакаш или друга жена е во прашање. Јас само мислев на подготовката за вечното самување од кое сме привремено оттргнати. Мислам, зошто толку болка на светот, толку многу навреди, недоразбирања? За сè е виновна блискоста наша, потребата да се љубиме, да се дружиме, да се покажуваме и докажуваме. Зошто цел тој циркус, грготници простаклук и неубавина? Едноставно треба да се почне со обестрастување, да се сосечат во корен сите манифестации на страста, да научиме да ја совладуваме, да бидеме сами. Самотијата е гаранција за неповреда. Не те изложува на потсмев туку те свртува кон себе, ти ги отвора внатрешните очи и се осознаваш. И тогаш си кроток. Оти сфаќаш дека заради склоноста кон блискост, другиот кога тогаш те повредува, те унижува, те тепа, те злоупотребува, те фрла во несоници и кошмар. А ти сепак мораш сам сè да сториш во животот. Оти никој не може да се роди место тебе, да сере, да моча место тебе, да умре место тебе!" Така зборуваше Христо, така размислуваше и Нешев во она кокошарниче од библиотека а земјата и натаму се вртеше со мали, од време на време, настрани отклоненија.
    
*
*         *
    Колата тргна надолу понеделнички и никаква жива сила не можеше да ја запре на удолницата што наеднаш се отвори ко ламја и се закани сите да нè проголта. А беше рана пролет, денот се капеше во чиста мартовска светлина и провирноста негова мамеше на живот и иднина. Лесни и полнонадежни излеговме од дома, со Христо потскокнувавме по патот (колата му беше расипана па одевме пеш), десетина минути имаше од Чаир до Факултетот. Кај јаја-паша скршнавме лево да го избегнеме отровниот прдеж што излегуваше од колоната возила и труеше наоколу, животот на сè живо и диво го загрозуваше, и низ тесните сокачиња па преку пешачкиот надвозник и тревникот од Факултетот стигнавме до библиотеката. Читалната беше чиста и суредена а канцеларивчето светло и пријатно. Христо удобно се завали во скај столицата и ги крена нозете на бирото. Морам да ви кажам дека и јас се усреќив зашто по пешачењето добро ми дојде одморот од шеесет-ипеткилниот товар што постојано го трпев врз себе. Најпосле можев да здивнам. Баш си мислев колку малку е потребно да се ободриш, да сетиш дека не си залудно присутен на светот, кога Христо наеднаш срипа како попарен, главата ќе си ја скршеше да не беше преградното ѕитче меѓу канцеларивчето и читалната од обичен лесонит, толку силно се бапна во него. Видов погледот му се затемни иако очите му се ококорија и така, вџашен и подивен, се џареше низ стакларникот во надворешното обилие од сонце и свежина.
    „Нешев, Нешев!" потоа ревеше во слушалката од стариот, црн телефон, „Нешев, гаду!?" викаше оти знаеше дека Нешев никогаш веднаш не се оѕвива, „Доаѓај веднаш! Веднаш!" рикна наеднаш кога конечно го доби а потоа, незнаејќи што да прави со слушалката, каде да ја спушти, мошне избезумен беше верувајте, едноставно ја тресна од подот зелени плочки и ја остави да квичи како маторица.
     „Дојди ваму, гледај!" му викаше на Нешева на уво кога овој, по две-три минути се појави низ шибер-вратата. „Гледај онде на чистината преку улица!"
    „Нема ништо!" рече Нешев, „чиста си е чистината, како од мајка родена!"
    Христо никако не можеше да се смири, му ја фати главата на Нешева и лицето му го залепи на стакларникот. 
    „Не гледам ништо!" гргореше Нешев оти изгледа Христо пресилно го стегаше за вратот, може сиот му го посина, не можев да видам, пренизок ми беше хоризонтот. Потоа Христо, со раката на тилот од другарот му зборуваше за некакви работници во сини мантили, за некакви големи лимени плочи. „Скандал, скандал," викаше, се тресеше, стабилноста на Факултетот беше загрозена.
    „Тие не се меткаат онде туку така. Ќе видиш! Со лимовите првин ќе го заградат просторот и по месец-два ќе ги видиш горе на некое зградиште!"
    „Можно е!" рече Нешев мртов ладен откако одвај се извлече од вознемирениот стисок на Христо. „А што врска има тоа со нас? Ако решиле да градат нека градат! Нам ни ни влегува ни излегува". 
    Но Христо не мислеше така. Ја сети тој својата загрозеност уште во зачетокот и во двата месеци што следеа упорно, како никогаш дотогаш во животот, проба да ја сосече. Но, бидејќи концентрацијата секојдневно му попушташе, ја зголеми вежбовната доза од два на четири часа дневно. Се исправаше на столот, ги пружаше рацете напред, се џареше во Солунска, мижеше, репродуцираше и некако успеваше да се концентрира. Работата со книгите речиси буквално ја занемари. Со странките стануваше сè понељубезен и побезобразен. Единствена преокупација му стана зградата што во мај веќе имаше три ката и горделиво растеше и натаму на чистинката преку улицата. А Христо како што ви реков, не седеше со скрстени раце. Ви нагласив дека презеде сè што беше во негова моќ да ја спречи изградбата. Најпрвин телефонираше во градежното претпријатие „Бетон", упорно директорот го бараше, а кога го доби никако не можеа да се разберат. Само видов каков глуп сурат направи Христо кога остана со слушалката в рака. Но, не се откажа. Седна и со денови пишуваше и испраќаше циркуларни писма до градежното претпријатие „Бетон" што погоре го спомнав, па до Градскиот комитет на Сојузот на комунистите, па до Републичкиот комитет на Сојузот на комунистите, до владата на Социјалистичката Република Македонија, а едно испрати дури до претседателот на претседателството на Социјалистичката Федеративна Република Југославија, некојси Мијатовиќ ми се чини, не можам сега точно да се сетам. Не ги помнам добро ни содржините на писмата оти не знам да читам, но од разговорите меѓу Нешев и Христо можам да ви кажам дека основната нивна тема беше укинувањето на концентрацијата и повредата на личниот интегритет. 
    Се разбира, никаков одговор не стигна. Христо, во меѓувреме, сосема ја загуби насмевката на лицето, со сите што доаѓаа на вратата од канцеларивчето се однесуваше повеќе од непристојно, мрачно и студено иако времето надвор од ден на ден стануваше сè потопло и потопло и ветуваше пријатни годишни одмори. Не се откажа Христо од пишувањата писма, молби, жалби, па дури и закани до директорот на „Бетон" сè до еден јунски ден кога зградата отспротива го доби петтиот кат а тој итниот повик да се јави кај секретарот на Факултетот. За каков немислечки клатикур, интересџија и шмеќер стануваше збор, нема сега да ви говорам иако, според кажувањата на Нешев, можам цел ден за тој другар Фрчков да ви зборувам. Единствено ќе ви речам дека тој важеше за страв и трепет на Факултетот, за поголем од кадија како што еднаш рече Христо, за човек со канцеларија како што го нарече Нешев зашто никој (ова се сигурно претерувања) не го видел од глава до петици туку само до половина залепен до бирото а заедно со него за канцелеријата. Дури Нешев тврдеше дека намерно доаѓал пред сите службеници а заминувал по нив само да не ја расипе ваквата слика за себе. Од Христо за Фрчков уште помнам дека го нарече множество од врски, човек-нечовек кој во шеесетгодишното постоење успеал да стигне предвремено и прекуредно до секое место во Македонија освен до она за кое не му требало врска-гробиштата. Ете кај кого требаше за првпат да отидеме со Христо оптоварени уште со реченицата на Нешев дека кај Фрчков немало трте-мрте зашто неговото фрчење, ако, недај боже, дојдело до тоа, најчесто било фатално за оној на кого се однесувало.
    Кога се качивме горе во Деканатот и влеговме кај секретарот веднаш ни стана јасно дека ниедна од приказните што кружеа за него не била претерана. Седеше тој залепен за бирото а ситните, лукави очиња му играа сред насмевката на чакал кога го тргна погледот од отворената „Нова Македонија" и се загледа во нас. Христо стоеше простум зашто никој не го покани да седне.
    „И што е проблемот со тебе другар Каруца?" рече Фрчков. 
    „Укината ми е можноста да се концентрирам, „ рече Христо.
    „Затоа сите оние писма?" продолжи Фрчков.
    „Затоа," рече Христо и сè му кажа по ред. Како чесно работел на Факултетот веќе дванаесет години, како до скоро успевал да се концентрира, му го опиша во детали врвот на Солунска Глава, му ја кажа теоријата за поистоветувањето негово со истиот тој врв, му го опиша процесот на обестрастување во кој сега се наоѓа, потоа прејде на главното, му рече дека сите проблеми почнале кога од стакларникот, едно мартовско утро ги здогледал работниците на „Бетон" како почнале да го градат она чудовиште од зграда незнаејќи дека со тоа ќе му го фатат видикот. Му нагласи дека тогаш учтиво телефонирал кај директорот но дека овој му ја треснал слушалката и дека затоа се решил на циркуларно писмо со надеж дека ќе го разберат. „Но зградата, еве, веќе порасна пет ката и видикот сосем ми е фатен. Веќе не можам од мојата скај столица да го видам врвот и да се концентрирам. Сфатете ме колку ми е тешко и кажете ми што да правам!" заврши Христо и стоеше токмунозе како некој регрут.
    „Варди си го лебот!" фрчна Фрчков и го спушти погледот на „Новата Македонија" што беше знак за нас дека разговорот е завршен а дека ироничниот потсмев што остана зад нас во канцеларијата е доказ дека уште и евтино сме прошле.
    Не сакам да си приспомнувам како изгледаше Христо кога се вративме во библиотеката. Знам дека само проба, седнат на скај столицата и загледан низ стакларникот сега веќе во петкатната конструкција што се издигаше на поранешната чистинка преку улицата (зашто Солунска од пред пет дена веќе не можеше да ја види), да дојде на себеси преку реконструкција на врвот по сеќавање. Но, очигледно дека успех немаше зашто сè понервозно мрдаше со главата, со рацете се чешаше по косата и кај тилот, со нозете, особено левата, тапкаше по подот. Нешев, којшто немаше обичај, ви тврдам, да се меша во туѓи животи, доаѓаше сè поретко не оти не сакаше да доаѓа туку од проста причина што не можеше да се помири да го гледа својот единствен пријател на Факултетот во ваква една, едноставно кажано, жална состојба. Не велам дека не се обиде да помогне. Уште другиот ден по нашето враќање од кај секретарот, тој убаво размисли, мислам единствен го сфати проблемот на Христо, и вака му рече:
    „Дојди кај мене! И од мојата библиотека се гледа Солунска! Гледај ја колку сакаш само среди се!"
    Мала надеж, видов, се роди во погледот на Христо. Веднаш станавме сите и низ читалната па по скалите десно горе, па лево, па право по катакомбите ја минавме аулата, свртивме десно и се најдовме во читалната на Нешев. Купишта книги имаше по масите, дебели речници и списанија по шкафовите еден до еден наредени и закачени за ѕидот.
    „Ене ти ја!" рече Нешев и со прстот од десната рака покажа низ широките прозорци кон достоинствената убавица што гувееше во далечината. „Седнувај, гледај и биди човек!"
    Христо ништо не кажа. Само седна на една од дрвените столици што му ја принесе Нешев, ги исправи плеќите, ја крена главата, ги ококори очите и се втренчи. Нешев стоеше така без здив едно три минути, се џареше во пријателот, потта му ја мереше, воздишките му ги броеше, душевното рамновесие на вага му го ставаше. Времето минуваше а јас сфатив што се случува. По нервозните гримаси на Христо сфатив, по чешањето, крцкањето со забите, тапкањето со нозете. Најпосле Христо стана, помнам, сиот избезумен, сломен, на нозе одвај стоеше.
    „Она навистина е Солунска Глава," рече, „ама ова не е мојот агол!"
    И станавме, се собравме и излеговме од читалната оставајќи го зад нас Нешева само да ги крева рамениците, да ги шири рацете свесен дека најпосле и нивното пријателство станува плен на оној незапирлив процес што Христо го имаше крстено обестрастување.
    
*
*         *
    Потврда на она дека несреќата никогаш не доаѓа сама беше и нашето враќање дома во Чаир. Стигнавме приквечерина, темнината веќе го привршуваше бојот со светлината. Остануваа уште само мали ѕирки, проѕирки што требаше да се затнат за јасно да се знае кој е победникот. Горе кај нас не светеше. Христо заниша со главата, нешто му беше сомнително, видов. Влеговме во лифтот и излеговме на шестиот кат. Штама. Сијалиците во ходникот беа прегорени па Христо мораше да чкрапне со запалката. Ликот уште повеќе му потемне кога го зеде ливчето закачено на рачката од влезната врата на станот и го прочита. Не знам што точно пишуваше на него, веќе ви реков дека никогаш немав можност да научам да читам, ама знам, по реакциите на Христо дека нешто страшно се случило. Како човекот наеднаш да ми остаре, се свитка, се згрбави, многу нерви му се испокинаа таа вечер. Потоа, видов, нешто чепкаше, буричкаше со рацете по џеповите од фармерките, кошулата. Кога не го најде тоа што го бара, се повлече едно три чекора назад, зеде залет и со десната нога силно удри по вратата. Оваа збунета, фатена во небрано, наеднаш се откости, излезе од ментешиња и скршена падна врз моето долго, омилено ќилимче што ми беше станато втор дом.
    Во чамотијата на домот уште повеќе дојде до израз несреденоста на Христо. Постојано нешто тарашваше, отвораше, затвораше врати, прелистуваше многу од дебелите книги што потценувачки го гледаа од рафтовите и му се потсмеваа. Првпат по толку време, заборави и мене малку да ме ослободи, да ми ги даде заслужените часови одмор што секојдневно ми следеа. Се лутев што неговата изгубеност морав и јас да ја плаќам. А уморот и кај мене беше толку очигледен. Но, Христо продолжуваше, нераслечен, несобуен, да се шета горе-долу по станот небаре тој беше самица во која сите бевме фатени во примката на безизлезот. Да имав уста барем ќе му речев да го отвори големиот прозорец од дневната за да влезе малку свежинка оти јунската ноќ што се спушти надвор барем тоа го ветуваше. Но, тој само застана до прозорецот несвесен за зачмаеноста, застаеноста на воздухот внатре и потната реа што ја донесовме однадвор, и долго се џареше низ окната во светилките што, на десетина километри од нас во скутот на Скопска Црна Гора, мижуркаа од Кучевиште и малку погоре од Бродец. Селава ги знам оти еднаш Христо со жена му говореа за некакво евтино место во Бродец во кое, еден ден, би можеле да изградат некакво куќиче ако дојдат до пари, но помнам добро дека таа го искара. Му рече: „Не живеам јас со волците а опасно е и од гром!" Може баш на ова сега си приспомнуваше Христо дури со мислите лунѕаше по далечините а со телото гниеше во полумракот на единствената нормална соба во станот. Да можев, верувајте ми, сигурно ќе му помогнев, ќе му подадев рака, ќе му го изгмечев грбот, ќе му го истриев челото и слепоочниците, ама пуста судбина, секој си е ограничен од сопственото потекло. Затоа само чекав, ништо друго не ми преостануваше. 
    Требаше да ме видите колку многу им позавидев на тројцата комшии кои, по стишувањето на криците од ранетата врата, дојдоа кај нас и внесоа радост, свежина и надеж. Христо одвај ги забележа, беше студен и нељубезен со нив небаре нивните врати беа скршени а тој сега, скорнат од сон, дошол да им ги поправа. Но ова беа обични, нормални луѓе, работата околу поправката на вратата ја сфатија како можност за дружење а не како товар што ќе им ја нагризе суетата. Никој ништо не го праша иако прашањето во тие десетина минути додека ја менуваа бравата и ја лепеа шперплочата рееше во воздухот. Но, се чини, и одговорот на непоставеното прашање го знаеја. Кога завршија, едниот од нив, само го потапка неблагодарниот домаќин по рамо и му рече: „Без гајле, комшија. Ќе помине. Сè ќе се среди!" Таа ноќ првпат го видов Христа натрескан.
    
*
*         *
    Состојбата на Каруца остана иста сè до почетокот на септември. Од жена му и децата немаше ни трага ни глас а тој, таков каков што беше, не покажа ни желба ни волја да ги побара. Единствено мислеше на зградата што во јуни и август ја доби конечната висина-петнаесет ката. Често пати одевме таму а тој ја гледаше попреку, ја меркаше, ѝ се закануваше, еднаш дури во налет на гнев ја плукна во фасадата. Од стакларникот на библиотеката знаеше со часови во долгите летни денови да се ѕвери надвор, небаре повлекуваше некаква замислена чиџија преку булките што растеа веднаш тука зад окното, па преку паркингот, улицата, низ џиновската зграда сè натаму до Солунска глава што сега, само замижен можеше да ја види.
    Разрешката дојде сосема неочекувано. Во доцните часови од ноќта што баздеше на пржени јајца и зловола започна преносот од атлетскиот митинг во Цирих, така барем рече Христо десетина минути подоцна кога слеговме на првиот кат кај професорот по физичко воспитување Ѓорѓи Пасков. Многу беше возбуден, горчина и радост му танцуваа на лицето кога говореше. Професорот многу чудно го гледаше, не знаеше кој ѓавол го дупнал комшијата што толку доцна му ѕвони на врата. Овој, сиот вцрвен и бабуњосан во очите, не водејќи сметка дека некој можеби спие, неконтролирано глаголеше, објаснуваше, никогаш не го имав слушнато толку брзо и неповрзано да зборува. Пасков изгледа сфати колку е часот, мрачно буричкаше по полиците на кои шеремедуваа дваесетина книги, изваде една, ја отвори некаде на средината и му ја тутна в раце. Христо ја зеде, трескавично со погледот ја голташе иако читањето беше скоро невозможно зашто рацете му трепереа, буквите му играа пред очи, се закануваа да рипнат од страниците и да го изрешетат. Каруца наеднаш му ја зграби раката на Пасков, нечовечно му ја стегна, го прегрна и го бакна небаре роден брат му беше. Овој стоеше занемен и таков, сиот во чуденки, остана дури нè испраќаше со погледот угоре по скалите оти Христо сосема заборави на лифтот, на сопствената среќа во тој миг би заборавил да можеше.
    Горе, во станот, возбудата уште повеќе порасна. Одеше така Христо заедно со мене и отворената книга, од врата во врата влегуваше, подголтнуваше, мрмкаше, дури едно време не почна гласно да говори а бладањето му се испомеша со изместеноста на гугутките кои вознемиреи, со чистите главчиња клукаа од надвор на прозорецот во дневната.
    „Сложеноста на техниката е во тоа што скокот се врши на значајна висина со помош на подвижен и еластичен стап," говореше, „стапот треба да се носи в раце и да се развие голема хоризонтална брзина. Потоа истиот тој стап, на крајот од залетот, треба да се постави во специјална кутија и да се отскокне. Гадно е," велеше, „што едно време треба да се виси на него, па да се свитка над патеката на залетот, ефикасно да му се искористи оптегнатоста за енергично да го кренеш телото во вис и да ја прејдеш прачката."
    И сè така до осунот читаше Христо, повторуваше, го извиваше телото, ги дуеше мускулите, синтагмите, „совладување на техниката", „разновидна физичка подготовка", „совладување широк комплекс навики", и „смелост" постојано ги нагласуваше, не давајќи ни пет пари за подмолниот кикот на лебарките што спокојно се надигруваа фатени во сенишното оро на разбудените вештерки.
    
    
    ДВА
    
    Утредента уште рано-рано ме зеде Христо и повеќе не ме испушти сè до утринава кога заедно со другарка ми што лежи на десетина метри од мене, паднавме овде на асвалтов. Свртете се малку, подобро да ме чуете. Сега јас зборувам, треба другарка ми што до сега ви говореше да дојде на себе, доволно глаголеше на овој пекол од време што безмилосно го суши грлото. Пријдете, не бој те се, јас сум, верувајте, дури поиздржлив, безброј премрежиња ми прошле преку плеќи затоа и многу погусто миро грга од мене. Ете така. Значи Христо од првиот ден страшно ме замилува, постојано ме галеше, ме стискаше небаре млада конкубина му бев, лична наложница, толку силни му беа чувствата за мене. И немерливо му требав. Никому толку не сум требал во сиот мој дотогашен живот како нему.
    Иако во деновите што следеа постојано читаше, теоријата за целта што си ја постави ја проучуваше, сепак, во почетокот тренинзите му беа хаотични. Во желбата што побрзо да влезе во потребната кондиција, сосема се откажа од цигарите и алкохолот, но тешко му одеше одвикнувањето од хроничната несреденост, несигурноста па дури и комплексираноста. Оттука и стравичното безредие во вежбањето што безмилосно си го наметна. Неверојатно загубено и клапнато делуваше по насилничкото угоре-удолу качување-слегување по сто триесет и петте скали, шесте плоштатки и седумте одморишта на зградата во Чаир. Кога најпосле сфати дека ова ќе го докусури реши да се спушти малку на земја, посериозно да ја разбере теоријата и да се придржува до некои веќе напишани правила.
    Три ноќи мозгаше да ги разлачи своите слабости од предностите. Четвртата утврди дека слаби точки му се концентрацијата, режимот на живеење и психичката нестабилност. За предности ги сметаше огромната волја, упорноста и возраста. Ги имаше годините на Исус пред да го распнат, доба во која ускладеноста на менталната и физичката сила можеше да доведе до натчовечки остваренија. Затоа со сите сили се фрли да ја подобри физичката кондиција и на таа намера му го посвети целиот октомври. Во овој, како што самиот го нарече подготвителен период (тој постојано зборуваше сам со себе), режимот на живеење му стана спартански, самиот Ликург да беше жив ќе му позавидеше на така прецизната примена на неговите упатства. Единствено имаше проблеми со психичката стабилност но веруваше дека постигнувањето на целта за која се подготвува ќе го реши проблемот. 
    Трчањето му стана секојдневје. Со мене в раце трчаше, многу непријатно се чувствував, ама сè тоа си имаше своја целисходност. Ми се чини дека првпат тогаш, во тој месец на терезијата, и тој и јас а верувам, и другарка ми што лежи овде, го откривме Скопје. Му ги изнајдовме неговите свети агли сега затемнети од човечки пренебрег и скришно му ги љубевме. На Кале доаѓавме секое претпладне. Стартувавме од дома па по Џон Кенеди, кривините на Топаана излегувавме на ритчето со Француските гробишта. Оттука право по сртот покрај Музејот на современата уметност стигавме до под ѕидините, па преку дрвеното мовче и камениот славолак избивавме на рамнинката. Христо, заради јакнење на сосредоточеноста не пропушташе да протрча по самите бедеми иако многу стрмен и вратоломен изгледаше потфатот. Потоа по истиот пат назад. По скудниот ручек, попладне одевме на Гази баба оти Христо овде ја откри запустената атлетска патека и со задоволство ја претрчуваше за час и половина. Многу цврст му беше чекорот но земјата трпеливо му ја поднесуваше тежината небаре знаеше дека еден нов Колумбо гази по неа. Приквечер тренингот продолжуваше покрај кејот на Вардар. Многу пријатна беше оваа тура од Чаир по Цветан Димов до МАНУ кај што по скаличките слегувавме на плочникот до самоти река и оттука теравме сè до Влае. Оттаму, по мостот се префрлавме на страна и по паркот трчавме до Камен Мост кајшто вртевме лево и низ Чаршијата се враќавме дома.
    Во ноември кога Христо видно ојача и со лес си ги извршуваше поставените задачи почнаа вистинските, плански подготовки. Во една зелена книга Христо прочита дека тренингот за неговата насушна потреба опфаќа два подготвителни периоди (есенско-зимски и пролетен) и еден летен во кој, со секојдневно засилување на интензитетот на работата, треба да се постигне саканата цел. Сега требаше посебно внимание да посвети на ојачување на снагата а во книгата пишуваше и тоа Христо по цели ноќи го повторуваше дека треба да вежба со тегови, да вежба на гимнастички справи и да ги вежба сите скокачки вештини. За среќа, спроти нас, веднаш до паркчето има фискултурна сала кај што Христо можеше непречено да ги изведува ваквите подготовки. Таму имаше и други вежбачи се разбира, но тој со никого муабет не правеше, аматери, аматери, само велеше кога погледот случајно ќе му заскиташе по просторијата.
    Вака изгледаше неделниот план за тренинг во почетокот на есенско-зимската етапа: 
    1. ден. Загревање. Вежби со тегови: кревање на теговите до исправање на рацете во лежечка положба на клупа 5х60, 3х70, 1х80, 1х85, 5х60 килограми. Подигање на телото: нозете прицврстени од лежечка положба на навалена клупа (3–7 пати 20 колограми). Влечење на тегот зад глава со спружени раце во лежечка положба на клупа. 5–6 пати 20 килограми (брзо). Одрачување и предрачување на рацете со товар, во лежечка положба 3–10 пати 10 килограми. Меѓу обидите леко трчање и вежби за опуштање. Во сала или во природа трчање 5х200 метри (слободно) за 32–33 секунди, леко трчање(5 минути). 
    2. ден. Загревање. Вежбање дишење(15 минути). Акробатика. Гимнастика на справи: кругови, разбој, вежби со гумен амортизер (1 час). Скокови во височина со залет (15–17 скокови). Играње кошарка (15 минути). 
    3. ден. Загревање. Скокови во далечина, троскок од место. Разни скокови последователно. Вежби со тегови: кревање на теговите до исправање на рацете над глава во лежечка положба на клупа, 5х60, 3х70, 2х50, 3х70, 5х60 килограми; влечење на теговите зад глава 5х15, 5х20, 3х30, 3х20, 5х15 килограми; исправање од полуклек: 3–5 пати 60 килограми (брзо). Крос (30 минути спокојно, рамномерно). 
    4. ден. Загревање. Забрзување 3х70. Скокови во далечина со залет (10–12 скока), фрлање ѓуле (како активен одмор, 15 минути). Акробатика. Гимнастика на спарви: вратило, разбој, јаже (1 час). Трчање 10х100 метри (100 метри за 12–13 секунди). Лесно трчање (3 минути). 
    5. ден. Загревање. Забрзување 3х70 метри. Различни скокови последователно (300 метри). Крос (10 минути+10 минути гимнастика и друго, вкупно 1 час). 
    6. и 7. ден. Одмор. 
    Се разбира, Христо ни на крај памет не помислуваше дека треба да остане само на ова. Целиот овој распоред важеше за едно претпладне или попладне, па во зависност од тоа дали вежбите ги правеше сабајле или поручек, попладне или претпладне ги вршевме веќе вообичаените тури трчање на Гази баба, до Кале, по кејот. Во сабота и недела кога се придржуваше до прописот и апстинираше од вежбите што ви ги спомнав, дрчен до бесвест ја лапаше теоријата, го испитуваше теренот меѓу Факултетот и изградената телевизија, секое камче, тревче го истражуваше, со посебна справа ги мереше воздушниот притисок, температурата, загаденоста а доцна во ноќта завенуваше несобуен, крлан од утењето на утките мушнати во штурите чаирски ноќи.
    
*
*         *
    Така пројде зимата. За среќа не беше многу сурова. Ретко температурите се спуштаа под нулата а кога ќе се спуштеа Христо покажуваше најголема психо-физичка стабилност. Во такви моменти верував дека тоа е резултат на изедначеноста на степенот на ладнотијата надвор со нивото на студенилото во неговата душа. Мислам дека тогаш сосема забораваше на кој жив вид припаѓа. И беше среќен ако среќа може да се нарече целосната подреденост на целта што си ја имаше поставено. Вежбаше како нетокму а зборовите што постојано ги повторуваше беа „интензивирање", „неоптоварување на нервниот систем", „наизменичност".
    Но, во април, неочекувано го зафати емоционална криза особено ноќе кога надвор, фатени рака под рака, се шетаа богот на зеленилото и богот на љубовта и ширеа неподнослив немир кај осамените. Тогаш Христо, легнат несобуен на каучот, со часови бладаше, тешки кошмари го тормозеа, само децата, жената ги спомнуваше а понекогаш и Факултетот во кој немаше стапнато скоро шест месеци. Никој тука не можеше да му помогне. За среќа, дотогаш Христо имаше страшно физички зајакнато, а физичката сила му помагаше побрзо да ги преброди налетите на сентименталност и разни други душогризечки јанѕи. Најчесто ќе станеше, ќе го впереше погледот во ѕидот, ќе замижеше, ќе ги испружеше рацете и цели ноќи повторуваше: „И големите осаменици мора да минат по патеките на влекачите. И големите…" и сè така до изутрина кога ќе се измиеше со студена вода, ќе ме грабнеше и ќе летнеше да ги остварува задачите на денот. 
    Според учебникот, во пролетната етапа, требаше да се засилат тренинзите, да се посвети посебно внимание на спринтот и да се доведе до совршенство техниката. За таа цел, во април, мај и јуни, најголемото време од денот Христо го поминуваше на самиот терен. Ќе потскокнеше (со мене в раце, се разбира) пред стакларникот од библиотеката и ќе се затрчаше како фурија преку паркингот и улицата и за миг, ми се чини, ќе се најдеше пред триесет и три метри високата зграда. За да сфатите колку голема брзина имаше постигнато, само ќе ви кажам дека ниедна од колите што фрчеа ко полудени по широката двонасочна улица никогаш не го поткачи а да беше побавен тоа сигурно ќе се случеше зашто Христо штом ќе се залеташе и штом ќе го фатеше својот правец никакво внимание ним не им обрнуваше. 
    По однос на техниката, ги имаше совладано сите клучни вештини. Многу време потроши во потрага по прикладно место во кое требаше мене да ме пикне. Најпосле се реши за отворената шахта што работниците ја имаа заборавено да ја затворат или пак, едноставно некој од нив си го имаше однесено поклопецот дома. Вака отворена, со време, луѓето постепено ја затрупуваа со песочиште, чакал, скршени тули и одронат малтер. Имаше останато уште малку до нејзиното целосно порамнување со нивото на земјиштето, па така Христо, решавајќи го конечно недоумението, десет до дваесет пати дневно ме пикаше во неа, многу му бев лут, толку гадост и човечка нечистотија немав никогаш пред тоа сетено. Но тој не можеше да ме чуе, се слушаше само себеси, неговиот правец и замислената линија го интересираа, сè друго му беше неважно. На крајот од јуни, духовните кризи му станаа сè помали и поретки а поривите да го стори науменото сè поголеми и почести. Пролетниот план за тренинг му беше ваков: 
    1. ден. Загревање. Забрзувања 2 х 60 метри. Вежби со стап: извивање на стапот од залет (10 пати), „влез" од краток залет (10 пати), „одвојување од тлото" (10 пати), привлек со завртување (10 пати). Трчање од стартот (пред стакларникот) 4 х 99 метри. Скокови во серија (250 метри). Вежби за опуштање. 
    2. ден. Прошетка на Кале, Гази баба или покрај Кејот како активен одмор. 
    3. ден. Загревање. Забрзувања 2 х 6 метри. Трчање од стартот 5 х 30 метри. Акробатика. Гимнастика со справи: карики, јаже, гумен амортизер (30 минути). Слободно трчање 4 х 120 метри. 
    4. ден. Загревање. Забрзувања 2 х 60 метри. Вежби со стап: поставување на стапот (10 пати), „влез" (седум пати), „одвојување" од тлото (шест пати). Трчање 4 х 50 метри. Скокови последователно (250 метри). Вежби за опуштање (5 минути). 
    5. ден. Загревање. Забрзувања 2 х 60 метри. Трчање 5 х 30 метри. Трчање со стап 5 х 40 метри. Акробатика (15 минути). Гимнастика на справи: јаже, вратило, еластична маса (30 минути). Слободно трчање 4 х 120 метри. 
    6. ден. Загревање. Вежби со тегови: кревање на теговите до исправени раце над главата во лежечка положба на клупа 5 х 60, 2 х 72, 80, 2 х 75, 80, 85, 5 х 50 килограми; извлекувања: 2 х 50, 60, 70, 75 килограми; влечење зад глава: 5 х 15, 3 х 20, 5 х 15 килограми. Крос (30 минути). 
    7. ден. Одмор. 
    На почетокот на јули кога големиот ден беше сè поблизу, Христо веќе постигнуваше одлични резултати. На пример во далечина со залет скокаше 11 метри, трискок 23 метри, сто метри ги претрчуваше за помалку од 8 секунди, во височина со лес прелетуваше 3 метри. Тешко кој жив атлетичар можеше во која било дисциплина да се мери со него. Сега беше важно да се зачува целокупниот ритам, да се вежба спојот на душата и телото, да се внимава на забрзувањето на „влезот", „одвојувањето" од тлото и продолжувањето на кревањето во вис. Затоа Христо по триесет пати на ден на глас го вежбаше ритамот на забрзаниот скок. Реки пот течеа од него, млазеви душа му брзгаа од ноздринките, синџир животи низ телото негово се трошеа. 
    За одржување на мускулната снага редовно ги вршеше вежбите на справи со тоа што во втората половина на јули престана да оди во салата и вежбањето го продолжи во природа. Требаше да го видите како виси на гаросаните гранки на Газибаба, се јази по мрачните стебла на боровите, како прави премет напред, премет назад, двојно салто напред, двојно салто назад на кејот, „ѕвезда" на Кале и извлекување во стој со замав меѓу каучот и креденецот дома. Омилена вежба му беше онаа на Кале и тоа од страната на Електро-Скопје. Ќе ме оставеше на топлата земја, ќе замавнеше со јажето горе кон бедемите откако пред тоа ќе го забрзаше кружно како ласо, ќе го закачеше негде на „забите" од бедемите и најмалку десет пати се јазеше и се спушташе по него. Некои од минувачите (веројатно должници на Електродистрибуција оти многу збунети беа, со сметките в раце, ништо друго не гледаа, многу пати најбезобразно ме изгазија) ќе се насобереа да гледаат, само вртеа со главите, ги креваа рамениците, ги триеја очите, но очигледно ништо не им беше јасно, дали на јаве сонуваат или на соне живеат.
    При крајот на јули трипати бевме и на Матка. Ќе излезевме уште со изгрејсонцето, ќе го искачеше Водно како на шака и откај антената право по сртот за половина час стигавме кај горното манастирче. Оттука за две минути по стрмнината ќе се спуштевме долу до езерото. За три минути откако ќе се бувнеше во водата излегувавме на брегот кај планинарскиот дом. Ќе испиеше набрзина топол чај со лимон, ќе влезеше во тишината и студенилото на Свети Андреја, братот на Марко Крале, ќе постоеше како заутен пред фреските небаре сите свои претечи ги бараше и призиваше, а потоа пак назад низ езерото. (Многу внимаваше на мене да не ме наводени, со едната рака ме држеше над водата со другата пливаше). Потоа ќе застанеше пред високата и безобразно вертикална карпа на Ото Худомаљ, минута ќе се џареше во небото кајшто изложени на провевот од тесното речно грло виеја ненаситните орли и за нула време ќе се испентереше залепен со телото на карпата, без опрема и без јаже. Глетката беше чудесна. Христо изјазен ко месечар на врвот од стената, на покривот од овој несфатен микросвет на древни мајстори и водени сеништа. Оттука, ко на шега, фрлаше тешки камења преку езерото, во утробата на зачмаените ридишта, дремката им ја земаше па со минути потоа, овие офкаа и татнеа сè дури болката не се стишеше длабоко долу во самото среде на мајката земја. Кога ќе ја завршеше и таа вежба и кога ќе слезеше долу, веднаш ме чапаше и трчаница покрај Треска, низ атарот сарајски, Влае, излегувавме на кејот и, по веќе познатата патека, се враќавме дома. 
    На почетокот на август Христо го почна одбројувањето. Се чувствуваше апсолутно подготвен, очите му добија некој друг сјај, исчезна сосем срамежливоста во нив а место неа се всели строга решителност и беспоговорна машкост. Беше понеделник а одлучи првиот целосен скок да го направи во недела. Последната седмица ја испланира вака: првиот ден, понеделникот, се реши за лежерен крос по Газибаба со кратки паузи за ручек (кај ширинката на гробот од непознатиот турски паша) и за задолжителниот чај со лимон што го носеше во термосот пикнат во војничката торба обесена преку рамо. 
    Вториот ден предвиде целосен одмор. Само лешкараше под сенките на Гази баба со главата потпрен на некое од борчињата, го вежбаше дишењето, си го мереше притисокот (со златен прстен вденат на конче) и се џареше низ гранчињата во бескрајот горе којшто, задоволен од мирнотијата на денот, од време на време му намигнуваше.
    Средата ја започнавме со вообичаеното загревање. Потоа околу Факултетот вежбавме забрзување. По ручекот Христо интензивно поработе со мене. Дваесет пати ме пикна во шахтата не водејќи сметка за мојот гнев и моето достоинство. Дваесет пати ме исправи и прецизно, сосредоточено се „одвојуваше" од тлото. Потоа ме свитка, боже, колку вратот ме заболе, никој што насилно не бил свиткан не може да сфати за каква болка стануваше збор, и повторно се „одвојуваше". До крајот на денот, особено приквечерината, изведе десет скокови во височина, девет во далечина и пет троскока. Кога се сноќи слободно трчавме до дома. 
    Четвртокот повторно почна со загревање и со вежби за забрзување. До пладне трчавме заедно од стартот пред стакларникот на библиотеката а потоа спринтувавме до џиновската зграда и назад. Попладне Христо работеше акробатика, вежбаше на гранки, трчаше слободно и каскаше. 
    Петокот го одреди за одмор. Ме однесе и ме качи на кулата од Кале. Под нас кривулкаше Вардар, исцрпен и истрошен од летните горештини, спроти нас Водно се давеше потонато во жешката пот на августовскиот ден а Христо, легнат на плеќи, нацуцулен најзгора, на самоти врв од кулата, ја испитуваше топлотната издржливост на своето херкуловско тело.
    Шестиот, претпоследен ден, главно го посветивме на чисто технички проверки. Христо уште еднаш го премери и го утврди точното растојание од стакларникот на библиотеката до зградата. Потоа го стави метрото на врат и ко пантер се изјази по зградата само со помош на сопствените мускули. На слегување, со молерскта четка задената за појас, макаше во кофичето што му висеше отспреди и на секој кат, повлекуваше црна линија врз подлогата со боја на слонова коска. Штом го заврши ова, замеша три лопати цемент со девет песок и убаво го направи парапетчето околу шахтата. Најпрвин прецизно го шалова, па стави желевца, го тури бетонот, смирено го испердаши со пердашката, го измазни со мистријата и го остави да се исуши. Само попладнето отрчавме уште еднаш и го поливме со вода да не пукне на жештината. Кога дебело се сноќи, месечината што јасно огреа и си легна во седелата над прозорецот од дневната, го претскажа утрешното чудо што потоа повеќе никогаш нема да се повтори. 
    
*
*         *
    Неделата, седмиот ден, сонцето изгреа на запад. Се искраде од зад планините и уште рано-рано удри да го гори светот. Опекотините од трет степен како пликови од сипаница ја грдеа снагата на и така воспалената трева во паркчето до игралиштето. Газибаба гореше. Убаво можев да видам зашто ноќе преспивав дополу потпрен на паркетот од дневната а отполу изваден надвор низ отворениот прозорец. Огновите на ридот ја подражаваа бојата на сонцето и ширеа адска топлина. Но Христо беше мртов ладен. Се разбуди спокоен и за сосем да се расони направи педесет склекови на паркетот, четириесет и седум стоеви на раце меѓу каучот и креденецот, триесет колути напред и триесет назад, пет минути дубеше на глава и уште десет висеше фатен за металната корниза над прозорецот. Потоа се изми, ме зграпчи и по скалите се спуштивме долу.
    Надвор, од неколкуте пожарни што со пиштење застанаа на крстосницата излегоа дваесетина пожарникари и, со цревата в раце, се расштркаа да ја гасат Газибаба. Христо воопшто не ги погледна. Очите му гореа со нетукашен сјај. Само потскокна на тротоарот и по три минути бевме кај Факултетот. Сонцето печеше а светот вриеше пикнат под намќорестиот вршник.
    Христо седна и со плеќите се навали на стакларникот од библиотеката. Тревата пред него се гушеше, асфалтот на паркингот чадеше, по улицата, во двете насоки, фрчеа коли небаре војна беше фатила, толку безглавно луѓето го напуштаа градот. Сè беше подвижна возбуда во бегство: гавраните, до бесвест дехидрирани, грачеа и напаѓаа сè живо и диво што се движеше по земјата; пеперугите замелушени од жештината се тетеравеа во летот и брзо им стануваа плен на гуштерите што ги демнеа пикнати во цепутките од бетонот; бегаа лишките која кај ќе стигне по аглите на денот; офкаа чатиите на полурастопените куќи; спраштија кучињата удолу Вардарот, побегна минарето од џамијата.
    Само Христо беше мирен. Го впери погледот кон мамутската зграда отаде улицата и ги испитуваше црните линии што ги имаше повлечено на секои два и нешто метри од високата фасада. Лешкарев на земја кога наеднаш, од самиот бескрај, чинам, се појави темна, испотена ѕвезда и ко под команда се закопа во жештината над нас. Преку улицата, веднаш потоа, од запурнината на денот бувнаа тројца мажи, ги растоварија дрвените дисаги од клапнатите мазги и се наредија кај шахтата. Олеснети, животните се плеснаа во правта, се прпелкаа, се грволкаа, цели думани се кренаа и им ги осивија црните шамии на тримината. Но овие ни баре за тоа не дадоа стоеја простум како смраморени и се џареа во потната ѕвезда над Факултетот.
    Тогаш Христо се сепна. Ме крена од земја, ме стегна цврсто и петнаесет минути ме меркаше, ме вртеше небаре должината од око ми ја утврдуваше. Потоа ме фати горе со десната рака и ме постави во коса положба. Десет минути стоеше така со главата наведната, очите втренчени во спржената земја. На единаесеттата само потскокна, со левата рака ме потфати оздола, ме поткрена, ме исправи и ме намести паралелно со тлото: на дванаесеттата тргна. Една секунда, две, три и видов ѕвездата тргна по нас а тројцата на кои сега секавично им се приближувавме, ко маѓосани ја следеа со погледите. Христо одлично владееше со ритамот на спринтот, со дишењето; градите рамномерно му се креваа и спуштаа; устата подотворена во благ грч; ноздринките правилно му се ширеа, нозете совршено му работеа; четири секунди, пет, шест-ја минавме улицата, прашливи беа луѓето лево, жива кисла ѕвездата што запре над зградата; Христо ме пикна во шахтата, душмански ме свитка, се крена со нозете угоре, ја тргна едната рака, со другата ме турна и…
    
    
    ТРИ…
    
    Ене ја баба Захарија во џиџан фустан и шамија од свила косите расплетени крстот на чело избришан во катот нејзин бесно море оди таа по вода со бакарно тенџере на главата аван од туч под една мишка чингено тавче под другата пиштат далгите под камшикот на тврдите ѕидишта низ клепки сее брашно врз тарунот турипотпечи колпите Посејдоне гладијо само ова ни остана од куќата ја затворија границата и карванот остана во туѓа земја куку куку 
    Трча Китан од фронтот гонет од облак вошки три војски се бијат тој не знае чија страна држи Захо Захо од ѕидот се фрла во морето кружат гадинките темна сенка го демне водиштето се арчат меурите бабурчињата добра ноќ добра ноќ добра течна ноќ 
    Бабо, бабичке од каде сме се мурти се смее Москополе Москополе што луѓе сме ние родени в поле се кикоти црна неверничка говори се лепат зборовите по таванот темен град темен град господ да го изгори Алипаша да го попари сојот да му се сотре бел ден да не види в земја да изгние го урна нашиот град го испусти нашето племе пондилата без добици останаа улиштата без пчели полињата без жетвари пасиштата без овчари реките без риби го снема нашето злато гривни и прстење белегзии ѓердани аир да не види земјата да не го прими земја да го клукне ѓавол да го плукне неверник боже поможи поможи амин
    
    Ме ѕирка баба низ пенџерето голото меше ми го трие билки чемерики ми реди 
    росник шапа бисерок 
    слезок рожен костолумка 
    чичок чичак лепилка 
    лудо билје старо билје помамница
    доцна е угоре се тегнам таванот ѝ го врвам куба-кубани Сибило сиротице уште гласот од тебе остана
    
    Мама е на овој кат чардакот ѝ е и на земја и на небо лежи со главата потпрена на разбојот и се пули во чатијата низ гаросаните греди на ченгели висат низи црвени пиперки на подот земјен бали тутун суво грозје жолти дуњи по камарите во одајчето туфка дедо треба срамот да се покрие селото вели мама од вошка зачнала дојазила од небо и в уво ѝ се пикнала се белее манастирот горе но ете го тате црн висок со беретка и кожен мантил на себе тој е градител на нова Југославија Шамац Сараево Брчко Бановиќи пруги шини за денешницата е секогаш е на линија не дај боже возот да го згазне
    
    Ме гледа мама од чардакот вошката на чело ми ја гмечи мадето потечено ми го лечи билки чемерики ми реди 
    невен прстен џунџулија париче думпепе маргаритка 
    болвач бувач попадика 
    сина жолчка козја нога голица
    се измолкнувам кон ѕвездата итам ме гледа мама коси си куби темно е црна темница сред бел ден ме следи вулгара вулгара вришти Сибила долу од потеклото
    
    Знаев на овој кат е уличката шиба ветер од Неолица низ збиралото крај чешмата па по мовчето преку Киндирка и нагоре до големата порта па лево срцето ми се стега баш пред да скршнам десно во дворот на дедо се отвора малото пенџерче арапалија арапалија вика свинската уста на Вангелица од камената кочина пак дојде а море арапалија тетка Невена ја остава лопатата ме гушка не плачи таа е колната на Свети Игнат ќе ѝ се фати левата рака па левиот образ па левата нога и за бргу ќе се претстави
    
    Ја зема лопатата и го рини снегот а сред зима е студено котка не се рини снег пред Божик го отвора шарениот ковчег и го мести ред шаци ред сакми ред долами дулачиња бела шамија за жал црна за радост шајак за свекорот басма за свекрвата кошула за деверот белило за јатрвата торбе за лозје сакуле за в поле има седумдесет уште кима за не одмавнува за да и уште го чипчи ковчегот до срце го чува брчкосана свиткана го рини снегот ковчестата рака ме теши грубо на плеќи вендузи на грло билки ми реди
    букемиш кукут цркало 
    таушанка благунка глог 
    татула гребен биволче 
    коњски опаш пршлока разделниче
    рини Невена а јас ездам угоре дворот нејзин фурната црницата плевната и сушницата карадутката и буништето ковчегот невестински црна темница ми ги голта
    Еве ја Солунска 212 сива и расклатена старата Евгенија е на умирање на креветот до неа бдее ќерка ѝ иконата гори во аголот остави го остави го не е тој за тебе многу бол ќе ти нанеси кажи му на оној горе да ги фати капките да ја препокрие пералната да ја исчисти тулумбата нека не газат децата по чиментото ќе го скршат Кате нека го врти рајберот лоши се времињата мачни децата простите ги имаат а не учените варди се варди се грр грр еве го мамо врви покрај нас помалиот со главата удолу нозете угоре чиј е на Цола помалиот реков крај пенџери ни лета цел маж станал машала и зема од билките на душа ми ги реди 
    видец светлик очинка 
    хмеле повив огојка 
    кантарија тантур ѕуника 
    горчица пчелинок матрка
    темна сила ме влече угоре гасне свеќата в икона тивнува џагорот под мене секнува водата по чешмите не кљака штркот во душата лека ноќ лека ноќ
    
    Ене го дедо задреман в лозје пладне е пирка ветре од забелот разбуди се дедо бијат тапани од Сива вода тимпа тимпа гајди свират диљ диљ може идат дамите од Париз што пушат на муштикла белите Русинки може идат мачните Украинки ги нема веќе логорите хер Сотир Лена е во Србија Томе партизан Љуба е дете а Цола зачупена стани разбери се гледаш колку сме неуки меѓу себе зависливи за светот неопитни бог да чува и да брани
    
    Ме крева дедо на магаре крвави ми се колената не се игра фудбал на калдрма дедо што сме ние Маќидонци Маќидонци синко ама поарно да не сме црна чума по нас удрила де нè има дè не нема а тука лежи баба Илинка стани мори види кој ни дошол мавта баба од могилот билје леџбено по колена ми реди 
    божур мижур божурига 
    була булка кокоружа 
    анасон аласон разијане 
    троска троскот козјавка
    стига мракот од забелот зборува дедо на збирало гние баба на гробишта доцна е гаси ја ламбата ќе ви снема газија сега спиј спијте велам од над сенката
    
    Еј ене ме со тате во Нижополе седиме на трупецот крај реката главата му е наведната сака нешто да ми каже но пијан му е животот само длаби со ножето во оревот копаничар е по раѓање најубавата грнета во Гопеш јас сум ја направил ама аир да не види чичко ти ја продаде во Албанија кога одевме контрабанда немаа дома што да јадат седум деца а мајка стара и куќата од мрза ја паднаа и еве ги сите во Битола искинати вошлосани друг да им го бере гајлето не е државата крава молзница од горе се заканува езерото колната е Битола еднаш ќе се пушти и сè ќе поплави ќе исподави билбил камен среде житни пазар ќе го дотера умот в глава ќе ни го донесе
    
    Ене ја нина Марија од Белица меси зелник сучи кори на блудот тенки тенки проѕирни чрчка маслото в тавче ќе има ќе има корчиња лиги ни течат ете го Личо со гајдата криви на едната нога невесто невесто денес господ го видов ми излезе на патот кај светицата од реката ми излезе ја жими очиве од Трапу маре го гледаме зинати го кажува муабетот вели за крајот на светот му зборувал како решил да ги стегне планините за ко во менѓеме сите да сме изгинеле да не си гладен вели нина дај ми само манџа вели леб сум јаден и шлапка од гравот вчерашен божјиот човек гнете како невиден срам да му е
    Ме здогледува нина низ пенџерето ја мести шамијата набрзина се прекрстува многу слаб испиен ѝ изгледам со левата рака ми подава пресно корче со десната на желудникот билки ми реди 
    јаглика иглика петопрст 
    трнинка трлинка џинџифил
    но темна магла ја прекрива и неа и софрата доцна е за гајдата ’рчи Личо на подот добар сон блажен сон божји сон
    
    Под саат кулата не се чувствувам најсигурен ми се тресат колената низок студ ме колва таа здрава јадра бунар бакнежи ми дава што бара со мене најубавата во класот сите ќе ми позавидат тешка казна ќе ме стигне јас осквернувач на чиста убавина сака дете голем стан и кревет господи накриво си го насадил светот научи ме на женските патишта и еве врне бијат тапаните народот се збира заборавени се домашните караници пцовките пред излегување сите се смеат дарови честитки костумот ме стега кон што води ова многу арно не е на арно ја гризе сомнеж нема опуштање крпиме два живота вденати еден крпен излегува чекај врати се вика од пенџерето не можам никој нигде не се враќа одам горе горе прости и поздрави писка таа стари билки ми реди 
    розмарин рузмарин китисват 
    јановденче енивика жалфија 
    вратика вратиче уманига 
    жедник копнеж јарче
    Смешно е стегната реката меѓу двете бутини гола земја со железни опинци сум близу до господа ене го пие млеко со многу шеќер среде градината мајка му сирота го служи дрвјата доземи се наведени втурени со емиши тажноина мискоина погледни ме боженце од скрит предел ти идам да ме одржиш на висинава и уште метро погоре да ме качиш не шлибај ко невиден свести се светот ти се руши од ковчегот Ноев Пандора излезе треба да се лечи убавината храмовите ти се непривлечни по новите цркви пак старите ликови кој уште нив ги познава требаат нови маченици илјадници ги има само треба да ги познаеш по ѕидовите фрески да ги сториш еве Никола од село Брусник Битолско дипломира најпрв меѓу првите чесен и достоинствен седум години е без работа од маж четворен костур стана секој ден по сиви врати тропа и врата се стори или Никодинка од урок немажена остана од завист комшиска од пизми недоветни а толку сонот голем ѝ беше да си лулка детенце да му штипка обравчиња нежно да го повива строго да го расне од дева-кула се фрли вратот вајан си го скрши и Симеон Дрчо од градска фамилија роден на Водоци крстен цел свет на кроткост го учеше јадот негов во себе го собираше зрнце по зрнце клетка по клетка му растеше чирот до небо му стигна и ене го прсна до што имаше аливче голтари му го однесоа до што имаше книга глувци му ја изгризаа ни пари за закоп ни фитил за свеќа ко партал на гробишта го фрлија и ред други од мајка родени од тебе заборавени
    
    Ме гледа богородица од пенџере единецот сепак си го брани ако ѝ е мрзлив суетен горделив псалат пилци зад неа харфи свират кимбали во погледот нејзин сепак жед за ново мајчинство ме пипка дури врвам благослов ми дава билки чемерики ми реди 
    глушило млечка ушолка 
    зрнешник плускавец фенерче 
    тегаец змијанец жиловка 
    репка трупка варзило
    Чекај не врти ми го грбот црн господине одвај катот ти го најдов триесет и три години те барам земјата в долж и попреку ја превртев и сега само уште сантим ми фали постој малку мистер гнила оперетска опозицијо мајсторе вешт за спогодби и ујдурми господару на ноќта и зовриената темница оти сите имиња ти ги знам 
    Озирис Серапис Анубис
    Сет Изида Хатхор
    Нергал Ерешкигал Мневис
    Вишну Рудра Кали
    Ратри Вртра Асура
    Ракшаси Калика Дајсу
    Ариман Даева Апаоша
    Дионис Посејдон Нереј
    Форкис Тетија Нимфа
    Горгон Јапет Хидра
    Орко Лемур Мана
    Аквилон Стрига Дит
    Ѓавол Сатана Црнобог 
    и сите прекари 
    враг врагуле врагулина 
    анатемник натемник натема 
    кусиот куциот накот 
    наол нечестив скрајата 
    цацко чрт драк 
    шејтани ти ја сфаќам измамата и над твојот замок божјо сонце грее остави го коњакот претворнику оној под тебе залежал почни малку ќебиња од пенџере да му тресеш расипи ги чешмите одврти ги вентилите нека му капи долу таванот џам скрши му антената искриви му ја затоа си платен не давај му да се опушти да мисли дека е совршен кажи му лоша игра со нас почнал суетата на друго место нека си ја лечи друга играчка нека си направи не ти цветаат ружи во црната градина ако не ме заушиш и тебе еден ден матната ќе те земе пијачката ќе ти секне снагата ќе ти папса ни бела ни црна не ќе распознаваш ѓаволе господине дај ми уште сантим катов да го минам до себе да стигнам
    
    Се џари здевот од пенџере тешки ишарети ми праќа потпиши потпиши со тефтерот ми мавта со кондиљот ме дупи црни вошки в душа ми клава 
    тафтабити гниди 
    лебарки болви 
    вошки вошки вошки 
    боц буле боц 
    крц куле кврц 
    црц ооооп!
    
    Најпосле блесок. Зградата ми е под брада. И бог и ѓаволот ме чешкаат од неа. Ги префрлам нозете, го собирам стомакот, штица ми се градите. Полека ги кревам рамењата, главата и рацете. Преоѓам. Се вртам. Ене ми го врвот. Мојата убава, чиста пирамида. Од ламтеж и немир доена. Низ мојот агол коткана, на крајот од мојот правец никната. Ми се смешка ѕвездата над мене. Од мракот вриштат дароносците. Бајата им е смирната, кисел темјанот, им базди ливантото. Доскочувам право на цуцката. Врв сум. Телото ми се топи. Извирам во поток што брза по падините, ита низ доловите, го сече полето. Понорница станувам, фучам под темелите на светот, со татнеж се најавувам. И еве ме шикам на ширинкава меѓу Телевизијата и Факултетот. Миро сум и гргам низ левата патика што ми падна во летот и стапот од кого пред малку се оттурнав. 
    Сега сум во вас. Ве лечам со миро и вошки а вие сте ми вториот живот. Вардете ме, вардете се. И-на здравје!
    
    (Од Скок со стап, 1994) 
МИЛТОН
    
    
	   Јас сум првиот на планетава земја што мина низ 
промените на телесниот ум. За друг таков не знам. А мислам дека ни историјата не чула и не видела иако има уши на магаре и очи на сокол. Моите преобразби, за среќа, остануваат надвор од неа како некој неверојатен, зафрлен апокриф, нечепната вонканонска тајна што, можеби, еден ден, ќе бувне сред некое ново племе сонувачи кои, со иста страст како мене, ќе веруваат дека живеејќи се присутни на исчезнувањето на последните траги од земскиот рај.
    Мојата кратка, позната хроника почна во 1608-та година, а непознатата по мачната, прва смрт во 1674-та кога цели три ноќи, под мрачните ноемвриски магли легнати врз Банхил хауз, испуштав душа, што се вели, уплашен како никогаш дотогаш пред непознатиот хаос во кој требаше да се претворам. Повремено бев свесен за строгото англиско лице на мојата Елизабет надвиснато над мојата тешка постела и бледата силуета на докторот Џенингз којшто одеше горе долу низ глувата соба кревајќи ги, од време на време, рацете во беспомошност. Потоа, помнам, третата ноќ, телото почна да ми се скаменува од нозете нагоре, невиден студ ме тресеше дури не се смраморив. Пред очи ми се замати, до уши ништо не ми допираше, срцето ми сопре… 
    Само внатре, во скришните ќошиња на мојот душевен ум што се бореше да се ослободи од скаменетата месна маса и конечно да се спаси, ми се вртеше многу брзо некој познат но подзаборавен филм. Го видов татко ми, Џон, како бескрајно се радува на моето голо, кревко телце свиткано во тенки пелени, фрлено во прегратките на мама која сè уште збиваше уморна од тешката породувачка и силното крварење. Потоа збрчканото лице на вештиот Корнелиј Јансен, луто што не може мене, десет годишно момче да ме задржи мирен дома, во Спредигл на улицата Бред, за да ми го заврши портретот како што беше обичај меѓу побогатите семејства во тогашниот Лондон. Па мрачните ѕидини на Кембриџ и светлото лице на Диодати, мојот најмил пријател што го снема во август 1638-та. Па прекрасното патување до Франција, Париз, Ница... Па неверојатната Фиренца, учените, неповторливи пријатели Гади, Дати, Фрескобалди, Култелино, Бонматеи, Клементило, Франчини, нивните весели, неповторливи лица... Па неверојатниот профил на Галилеј побудален по својот вртечки свет. Па темниот амфас на ватиканскиот библиотекар Лукас Холстаин, занесниот концерт на Барберини, волшебниот глас на Леонора Барони. Па женачката со мојата многу љубена Мери Пауел, бегањето нејзино по само месец дена брак и враќањето нејзино по три години, почетокот на слепилото во 1644-та, испитувањето во Домот на лордовите пред лутите, нервозни фаци на иследниците и раѓањето на милата ќеркичка Ана во јули 1646-та. Па нежната Мери во 1648-та, болешливиот Џон во 1651-та. Па тешкото надоаѓање на целосното слепило во 1652-та, раѓањето на Дебора и неочекуваната смрт на жена ми Мери, само три дена потоа, па на Џон месец и пол дена подоцна... Па повторната женачка со Катерина Вудкок во 1656-та, раѓањето на ќерката Катерина година потоа и смртта нејзина во 1658-та во март само месец дена по смртта на нејзината мајка, мојата втора жена. Па палењето на моите книги во 1659-та, апсењето и затворот, повторната слобода, лошите кавги со децата, женачката со Елизабет Миншал, пожарот во куќата на Бред стрит, маките од костоболката, претсмртната постела, лицето на Елизабет, па темница, куса спија, смрт, можеби… 
    
*
*         *
    Будењето во 1674-та ме убеди во спротивното. Ми требаше долго време да сфатам дека сум станал еден од убавите, украсни чинари по кои Лондон е препознатлив до ден денешен. Луѓето доаѓаа под моите крошни, вревеа, глаголеа, не им беше јасно до крај моето потекло. Често пати, заради мојата убавина, големина, стаменост ме сметаа за симбол на моралната чистота и надмоќ, а многу почесто, во својата бујна несреденост ме споредуваа и посакуваа да станам родна јаболкница, симбол на здравјето, вечноста, љубовта и плодноста за Лондон да заличел на Шандигарх во Пенџаб кај што улиците вриеле од стебла праски и сливи или на Нанкинг во Кина кај што една шестина стебла биле овошни дрвја најмногу манго. Но јас ги трпев навредите и си молчев цели 277 години. Во овие, речиси, три века постојано слушав и за делата што ги создадов уште во мојот прв живот. Луѓето, навистина, главно ме фалеа, за големите, чисти идеи, високиот стил и огромната ученост што деноноќно уште од својата дванаесетта година ја зголемував до денот кога сосема ми го снема виделцето но некои, иако помалубројни, дрско ме напаѓаа заради блискоста со Кромвел и големата чиста револуција за чие остварување дваесет години ги одлагав големите писателски планови. Не ми беше сеедно. Ги гледав онака мали и лукави како, уплашени од својата беда и кусовечност, се збираат на куп во ситни, безобразни змиски гнезда што ги викаа друштва на писатели и ги касаат, гризат посилните и повредните од себе. 
    Напати жалев за моето неостварено патување во Грција, а најмногу за земјата на Александар, Македонија. Смртта на Диодати ме спречи во тоа и веста за војната во мојата Англија. Ќе беше чисто богохулие јас да се џарев во термите на Пела, а пријателите да ми умираат од суровите мускети и голите мечеви. Но сега имав време. Долго, непредвидливо, растегливо време. Самата вечност, чинев, ја живеам. А срцето ме влечеше да го завршам патувањето. Доста ми беше искуството од стоење на место. Убаво е да бидеш чинар, да си нешто како мост преку кој врви најразличен свет и остава траги од сопственото искуство врз мојата затапена кожа зголемувајќи го секојдневно моето искуство на трпител, но, по толку време, посакав повторно да го сетам радосното искуство на водата и нејзиното постојано течење до сопствената смрт во едно од многубројните мориња.
    
*
*         *
    Желбата ми се оствари во 1951-та кога повторно се родив како човек во градот Монастир што во превод од грчки на словенски би било Обител или Битола како што Македонците до ден денешен го викаат. Не знам дали сте чуле за него, но голема штета е за вас ако не сте чуле зашто тој, особено по својот стар центар со „жолти куќи високи" како што вели една од многуте песни во кои е опеан, во многу нешта е налик на секој пристоен европски град што се држи на земјината тежа. Денеска, сигурен сум, би ви паднало жал за неговата провинциска состојба згушен близу до неприродната и непроодна грчко-македонска граница особено ако можете да го видите онака украсен со кич божикни ѕунѕурки и шунд зградички испрчени сред старите, достоинствени семејни куќи и несоодветниот асфалт потурен по шармантните сокаци низ кои до скоро врвеле пајтонџии со впрегнати игриви вранци и дами во долги здолништа со шарени чадорчиња кренати над нивните нашминкани главчиња за да ги штитат од пеколното летно сонце секогаш зинато и надвиснато над градот небаре похоти да ја засуши секоја непристојна влага раширена по дуќаните и ниските железни ќепенци. 
    Семејството во кое глумев мало, невино бепче живееше на улица Солунска, во една стара еврејска куќа на два ката со убава сина фасада свртена кон рекичката Курдерес и со голем двор од задната страна во кој имаше една голема црница и перална зад која ѕиркаше ниска дуња со бунар и тулумба под ветките. Куќата беше на само десетина метри од железниот мост преку кој, во тоа време, можеби еднаш месечно, поминуваше по еден товарен камион. Таа што ја викав мајка, беше здрава селанка од блиското село Буково во чиј манастир, ако сте чуле, на пат од Албанија кон својата смрт во Мисулонги, преспал две-три ноќи мојот англиски следбеник од деветнаесеттиот век, лордот Џорџ Гордон Бајрон. Често пати оној што го викав дедо идеше кај нас со натоварено магарче лук, кромид, јајца, пршки, сланина и пипер, оној надалеку познат буковски пипер, зашто во тоа време граѓаните беа сиромашни од мерата надвор, сè се купуваше на купони, па каква-таквата поткрепа од село идеше како добивка на лотарија. Едно јајце испржено на око во стопената сланина, идеше како мевлем на рана по деновите поминати со сув леб или леб натопен во вода со малку шеќер и какао. Многу го засакав тоа кусо човече со орловски нос и меки раце. Не само поради храната што еднаш неделно ни ја дотураше туку, пред сè, поради бистрината и релативната ученост за тоа време. Говореше седум јазици од кои најдобро ги знаеше грчкиот, германскиот и францускиот: грчкиот затоа што учел грчки на училиште, францускиот затоа што бил пет години во Мец и германскиот затоа што на двапати по три години бил во Германија. Таму уште го научил рускиот и украинскиот (вториот пат, претпоставувате, работел во германска фабрика заедно со многу пленици од покорените територии од страна на Третиот рајх) а се служеше и со влашкиот и старословенскиот зашто едноставно познаваше многу Власи со кои си имаше давање-земање и подолго време пееше во селскиот хор на црквата во која, за богослужење, сè уште се користеа евангелијата размножени од првиот превод на Библијата на црковнословенски јазик што го направил светиот Методиј во деветтиот век. Мене посебно ме трогна кога еден вторник (обично доаѓаше кај нас во пазарните денови а во Битола пазар е во вторник и петок) седнат скромно на дрвената коклица до шпоретот за дрва (значи сигурно било зима) ми кажуваше за малата револуција од 1945-та кога цела Битола излегла на Широк сокак и со пароли кренати до небо викала: 
    „Нечемо краља, очемо Тита, народ се пита!"
    Тоа ме потсети на сиротиот Чарлс што го обесивме во 1647-та, ми се чини, па онака мал и малку, заради неисхранетоста, рахитичен, искрено заплакав не толку поради лошата кралска коб, колку за себе и за својата незавршена судбина. Дедо мислеше дека плачам од радост што победил народот но јас плачев заради својот долг и непрокопсан живот. Колку неферски однос кон благото седмаче што заедно со Илинка ја имаа родено мама, а него го имаа родено Петре и Ѓурѓа, Петрета Илија и не помнам кој (тука завршува помнењето на женската линија), Илија Константин...Оној што го викав татко беше посебна приказна. Тој не помнеше дури ни баба му како се вика. Кога ќе го прашав како поголем како се викала баба му, само ќе ја наведнеше главата и ќе речеше: „Не оти знам..." Мајка му Захарија, таа што ја викав баба, живееше со нас, ниска, згрбавена и со крст на чело, одвај говореше македонски оти беше Влаинка родена во Албанија. „Мусакија, Мусакија, Каваја.." велеше често дури еден ден во 1962-та не го отворив првокупениот атлас и не ја пронајдов областа со таквото име и градот залепен за Јадранскиот брег. Но повеќе ништо не научив. Само дека татета го родиле Китан и Захарија, Китана Михајло, Михајла којзнае кој...
    
*
*         * 
    На Солунска, во куќата на Марика Јефтиќ и мајка ѝ Евгенија, го чекав првиот потоп во мојот втор живот како човек. Немав повеќе од единаесет години, бев слабо, не многу високо момче, со кратки панталони и бела маичка подарена од Џан Спиро, вујкото на Марика, што беше дојден од Америка да ја изгради камбанаријата во родното Магарево. Со лицето залепен за прозорецот и срцето в петици го преџвакував сето она што тие денови се говореше низ Битолата. Ќе имало потоп. Потоп ќе имало. Втор по Ноја. Ама многу полош. Овој пат ни живинче не ќе куртулело. Не знам кој прв го пушти таквиот глас но знам дека наскоро сите говореа за тоа. Најмногу Чече и Цаки, двајцата браќа што беа најдаровити за раскажување приказни. Три вечери, збиени еден до друг крај тешката авлија на Белчевци дури куќите наоколу сенишно потврдуваа и ни ги смрзнуваа коркачките срценца, го слушавме гласот на Чечета и самиот призрачен и нестварен, како ја повторува блиската закана. Ќе има потпоп. Ќе се удавиме. Ќе нè снема до еден. Ќе надојде Драгорот, ќе надојде Курделес, мостовите ќе ги однесат, дрвените, железните, сè живо и диво по куќите ќе исподават... Стоев така и гледав во рекичето долу па во наоблаченото небо горе што се муртеше од кај Пелистер. Умирав од страв. Единствено ме смируваше, иако само повремено, мирната атмосфера дома: баба дремеше, како и обично на креветот во ќошот, мама шиеше на рачната сингер машина а тате на наковалната самоделски го ставаше половината ѓон на штиклите од чевлите на мама. Никој не покажуваше вознемиреност. Само тате понекогаш ќе опцуеше нешто ако го промашеше брутчето со чеканот и се пернеше по прст или ако чуеше нешто револуционерно на новото радио: 
    „Свињи капиталистички. Кастро ќе ви дојди до ак!"
    Јас се препотував крај прозорецот и чекав. Не верував дека не знаат. Тате беше порезник и ги шеташе сите дуќани во градот. Сигурно чул. Но тој само маваше со чеканчето по ѓонот дури не го намести и не ѝ го покажа на мама. Потоа заедно се смееја. Тогаш некој затропа со бастунот оздола. Коските ми се стресија. Тоа Евгенија, стара и некадарна тропаше врз тенкиот таван. „Оди, види што е!" го натера мама тате а овој послушен, како мало дете, стана ја отвори стаклената врата и од салонот праша гласно, „Што е?" „Мама се плаши," го чув јасно гласот на Марика зарипнат од пушење, „вели фати ги капките пред да заврне и да биде доцна!" „Надвор е ведро" вели тате, „не врни од ведро небо!" „Фати ги, те молам, не можам да ја слушам!" Тате потоа го слушам како се качува на кров, ги отвора ќерамидите, ги знае добро сите слаби точки, нешто прередува, потчукнува, „Нема да врни," вели потоа кога се спушта и кога повторно седнува на сандукот зад наковалната, „на старата чавките ѝ го испиле умот!" Но не ми го имаа испиено и мене. Уште долго, со саати клинчев крај пенџерето и чекав да се случи она за кое ни говореше Чече, она за кое со денови шепотеше целата Битола. Но ништо не се случи. Буквално ништо. И натаму залепен за пенџерето се прашував што можело да биде во прашање. Дали секнале божјите моќи, дали му пресушиле издашните извори? Дали, едноставно се премислил и решил да нè остави на свет? Дали тоа имаше некаква врска со моето тајно англиско потекло? Тогаш ми текна дека ни во Новата Македонија не пишуваше ништо. Тате редовно го купуваше весникот, а јас редовно му го крадев од порезничката чанта и го читав пред тој, најаден и полупоспан, не го земеше и легнат на дрвениот кревет не го читаше дури очите полека не му се затвореа и не загрчеше во длабок, послепладневен сон. Зошто не би пишувало во весникот за една таква голема несреќа? Воопшто не ми беше јасно. Малку се успокоив но јанѕата сè уште ме јадеше дури ноќта сосема не се спушти над Курделес и дури здрави светли ѕвезди не болснаа на спокојното небо. Утредента ми стана малку појасно кога се врати тате бесен од работа и кога, задишан, уште од врата ѝ се развика на мама: 
    „Гадови капиталистички. Не ни можат со друго туку со суеверија ќе ни ги трујат децата. Таквите не се за денешницата. Голи оток е за нив!" 
    „Што е тоа суеверие?" прашав. 
    „Суеверие е суеверие," рече отсечно, „од каде јас пак да знам што е? Само знам дека не е добро и дека на капиталистите им служи против народот!" 
    Толку за потопот зашто не сакам сега премногу за тоа да глаголам. Срам ме фаќа. Јас магистер од Кембриџ подлегнав на суеверие и требаше еден сиров, полуписмен Влав од Македонија да ме врати на земја и да ми го покаже патот!
    
*
*         *
    Кога сме веќе кај магистратурата, да ви кажам дека најголеми проблеми имав на училиште. Сè ми беше здодевно. Како и да не му е досадно на еден кембриџски дипломец вака неразумно фрлен (барем тогаш така ми се чинеше) во едно основно социјалистичко училиште некаде во срцето на Балканот! Единствена утеха ми беше учењето на мајчиниот јазик и тој предмет најмногу го сакав иако лично сметам дека учењето странски јазик само ја затапува интелектуалната моќ на поединецот и во многу го спречува неговиот брз развој. Во многу случаи тоа е покритие за незнаењето и немоќта да се излезе од сопствената ограниченост. Но и покрај моите внатрешни недоумици, таму сите ме сметаа за гение освен тате. Тој постојано ми велеше:" Учи, учи да не копаш!" А јас учев, учев, го совладав македонскиот речиси како родниот англиски. Посебно станав добар во пишување состави и во сликањето. Еднаш нацртав толку добар портрет на мојата соученичка Маре што наставникот веднаш ме пофали, а гласот за тоа, преку Марика која предаваше музика во истото училиште, стигна и дома. Мама и тате со денови расправаа како ќе биде што ќе биде со детето, големи планови почнаа да коваат за на крајот тате да рече „Ќе го дадам кај Иван Мелников!" А Иван Мелников, белогардеец, емигрант од Русија по чистките на Сталин, живееше веднаш зад Театарот во една двокатна, жолта куќа што влеваше почит особено кај нас децата што секојдневно, освен недела, со чантите на грб, минувавме тука крај неа на патот до училиштето „Гоце Делчев" што беше само стотина метри потаму. Сонував за денот кога повторно, по толку многу векови, ќе добијам личен учител. Секојдневно, на минување, се загледував во големите светли прозорци и убавиот, готски балкон со надеж дека наскоро ќе минам низ огромната дрвена порта и ќе се предадам на таинственоста на таа неверојатна куќа и наукот на тој речиси, барем за тате, свет човек! Но ништо од сето тоа! Кога по втор и последен пат наставникот, преку Марика, ме пофали за пејзажот што го имав нацртано според една чудесна разгледница што внукот на тате, Миха, ја имаше пратено од Вараждин кај што служеше војска и кога тате, нервозен од мерата надвор, грубо ја разбуди мама и ѝ рече: „Што велиш, мори, да го дајме кај Мелников или не?" ми стана јасно дека од учењето кај мајсторот Мелников нема веќе ништо. Зашто тате беше таков човек. Првин ќе речеше дека сè е во ред и дека нема никаков проблем, а потоа, во зависност од расположението кое најчесто му беше никакво, ќе почнеше да се колеба како да не е дете на социјализмот туку некаков балкански Хамлет, и ќе почнеше на чистото решение да го додава она „или не" и мене ми стануваше јасно дека тука, што се вели, леб нема за никого па ни за мене.
    Многу надарен бев и за музика. Дарбата ја наследив уште од мојот прв татко Џон, којшто и самиот беше познат музичар и имаше своја цена во високите лондонски кругови. Газдарицата Марика имаше клавир што во тие скудни времиња (во Македонија, колку што сетив, сите времиња се скудни!) беше добар извор за дополнителен приход. Клавирот ѝ беше во единствената нејзина соба на горниот кат и таа редовно даваше часови на децата од побогатите битолчани ако тогаш воопшто можеше некој да се нарече побогат или посиромав. Добро, да речеме, имаше малку побогати во сиромаштијата чии деца, на пример (ете за колку беа побогати!) можеа на големиот одмор да си купат перек или пинерлија а не обична солена која беше за пет динари поефтина! Значи, јас редовно, кога бев дома и кога Марика даваше часови, ќе се залепев до стаклената врата што водеше во салонот и ќе се заслушав во звуците на клавирот што доаѓаа веднаш тука од собата покрај нашата чија врата редовно остануваше отворена. Не знам дали Марика, поттикната од колешката Морфа, мојата наставничка по музичко, и нејзините фалби за мојот слух, или затоа што можеби од седечката позиција до најчесто неталентираните ученици ја забележа зад перденцата ставени од мама преку стаклениот дел од вратата мојата скукулена и заслушана силуета, еден ден едноставно ме запре и ми рече: „Сакаш и ти да учиш клавир?" А јас, (боже колку се срамев од неа!) фатен во небрано, не можев да ѝ кажам не па така, по само два дена се најдов во големата приемна сала од нижото музичко училиште (замислете какво понижување за некој што го напишал во хексаметри, по угледот на Хомер, „Загубениот рај"!) а старата Хрисула, седната на клавирското столче ме праша „Која песна ја знаеш?" „Марина" испалив како од пушка и во следните пет минути таа ме пратеше а јас пеев свесен дека на старата учителка не ѝ се допаѓа изборот зашто „Марина" тогаш ја знаеја сите млади и се пееше во придружба на гитари, на улица и тоа сигурно не беше песна што треба да се учи во едно сериозно музичко училиште какво што беше битолското со својата голема репутација ширум Југославија. „Има одличен слух!" ѝ рече потоа Хрисула на Марика и јас, покрај обврските на училиште, си добив уште една. Требаше да ме видите како со виолината („сирото дете," велеше мама, „поголема е од него!") в раце и со чантата на плеќи одев „по крајот" од улицата како што ме учеше мама, ќе го минев железниот мост, ќе дојдев до влезот од старата болница свесен дека до тука ме следат загрижените очи на мама, ќе свртев десно во сокачето кај што живееше мојата соученичка Уранија и, по едно педесетина метри одење низ него, ќе излезев на ширинката по која веднаш доаѓаше музичкото училиште. 
    Мојот прв македонски учител по музика беше Таки Хрисик. Тој ме учеше солфеж и ми ги покажа првите чекори во свирењето виолина. Понекогаш ме караше кога ќе заборавев да донесам калифорниум или така нешто, една восочна маса со која се мачкаше гудалото за да не чкрипи. И тој, ама и јас, имавме изострен слух и секое чкрипење нè вадеше од памет, него повеќе зашто можеше да си дозволи да реагира а мене, се разбира, помалку, зашто едноставно, не смеев да гукнам. Потоа, помнам, ми се сменија уште неколку учители, Џика, мислам, беше најстрог и најмногу се лутеше за секој фалш отсвирен тон. Потоа дојдоа и концерти на кои, помнам, доаѓаа и тате и мама и горди на својот син (тие немаа поим, се разбира, за моето потекло!) ми мавтаа од време на време, колку да ги видам, да ги забележам во нивната ретка важност. Еден куп пофалници добив, тате ги редеше, се сеќавам, кај ќе стигне за да се фали пред колегите порезници или пред некој заскитан роднина што ќе дојдеше кај нас на чај или кафе. 
    Но како и ликовната, така и мојата музичка кариера брзо заврши. Крајот си дојде некако сосема природно со завршувањето на основното училиште. Требаше или да одам во средно музичко или во гимназија. За двете истовремено бев физички преслаб. Тате долго се бунеше што сакам во гимназија. Стегнат од немаштијата во која се давеше сиот свој живот, тој мислеше дека си успеал во животот, на пример, ако станеш воен музичар! И малку требаше, верувајте ми, во мојот втор живот, со сето свое вековно искуство, да станам воен музичар! Можеби оној што оди со исправена глава на крајот од поворката и удира на чинели! Сепак победивме јас и мама а во тоа многу ни помогнаа слабиот карактер на тате кој набргу стигна до она свое „или не" и нè остави на мир и мене и мојата непредвидлива судбина. Можам уште многу да ви говорам за тие сиромашки но чудесни денови од моето повторно детство во Битола но има други работи што сакам да ви ги кажам. Намерно не ја спомнав првата љубов зашто би било смешно и цинично еден искусен маж по зрелата, цврста љубов со триесетипетгодишната Елизабет Миншал да говори за својата детска заљубеност во некоја десетгодишна плачка! Но таа постоеше и беше доживеана!Со сето црвенеење, тресење на нозете, чукање на срцето! 
*
*         *
    Потоа дојде случката со мачката. Една година по смртта на старата Евгенија и два месеци по повторното доаѓање на Џан Спиро во Битола кога се разоткрија вистинските цели на неговото идење кај нас. Ич нему не му било гајле за камбанаријата во Магарево туку сето време се токмел да ја земе за жена нашата Марика, неговата внука! Мама ова го дознала од Кате, прислужничката на Марика која по својата несреќна мажачка со некојси ’рчпал од Крушево буквално останала на улица и уште како осумнаесетгодишна распуштеница дошла во куќата по парче леб и останала цели четириесет и две години! Марика и самата разведеница од бракот со некојси офицер на кралската Југославија којшто по доаѓањето на Бугарите во 1941-та, заминал од Битола и никогаш не се вратил, се нашла на големи маки. Џан Спиро ѝ нудел убав и комотен живот во Америка кај што наводно имал три куќи и големо богатство но таа не можела да го остави гробот на мајка си на Буковските гробишта. „Што ќе помисли мама!" шетала по дневната и се туфкала со денови, „Нејзината ќерка се премажила за сопствениот вујко и оставила гробот да ѝ се запусти!" Барала совет од Кате, а Кате и самата во длабока, многугодишна врска со инкасаторот Бурме, не знаела што да ѝ каже. Се уплашила да не остане на улица зашто Бурме никако не сакал да ја земе. А како ќе ја земел кога веќе имал жена со две деца а пустата Кате немала појма? 
    Најпосле случајот се реши сам од себе. Второто утро по новата 1963 година осамна без американскиот гостин. Наеднаш го снема. Чувме долу викање, плачење, вриштење. Мама слезе да види што се случува а јас застанат на дрвените скали ја видов Марика како ги куби косите, како рони солзи, како за првпат можеби по толку години, ја гушка мама, паѓа на колена. И по три дена сè се смири. На крајот за сè беше обвинета црната мачка Мица, мојата миленичка. Наводно многу мјаукала од кога дошол гостинот, не му давала да спие, го гледала со зелените очи и го урочила. По куса постапка ѝ беше судено а пресудата, смрт во вреќа, требаше да ја изврши кој друг ако не тате. Тој имаше нешто садистичко во себе. Не можеше животинче да смисли. Кога беше решено тој да ја погуби сиротата Мица, со уживање реши да ја жртвува ленената вреќа во која секој месец земаше зајре од бакалот Трифун. „Ќе најдам друга!" ѝ рече на мама, ја фати Мица, ја пикна во вреќата и ја заврза со дебел сиџим. За нас Англичаните животните од секогаш биле светиња. Го гледав тате и никако не можев да ја сфатам неговата возбуда од блиската смрт на мачката. Трескавично мислев што да сторам. Се влечев по татета, го молев да се попишмани но тој не сакаше да чуе. „Их, мачки!" велеше, „да не сум јас да турам отров во визбите, глувците ќе нè изгризат!" Потоа ја крена вреќата во која се мешколеше Мица и тихо мјаукаше, ја намести дрвената скала, излезе на таванот, размести неколку ќерамиди и безмилосно ја фрли вреќата од врвот на покривот! Од пенџерето во кујната гледав како вреќата бапна долу на чиментото во дворот зад куќа. Срцето ми се стегна. Сонцето блескаше низ црницата а во вреќата, долу, бесмопомошно преткаше удреното животно. Беше жива. „Не плачи!" ме тешеше мама застаната до мене, „мачките имаат девет животи!" Но веќе тате беше долу, повторно ја зеде вреќата и се изгуби во тунелчето што покрај клозетот водеше до долниот салон а потоа по дрвените скали до горниот кај што беше дрвената скала за на таван. Гледав како пет или шест пати ја правеше истата операција и си мислев што можам да сторам. На седмиот пат тате изгуби душа, калдиса, како што велеше мама и во налет на несигурност само ја фрли вреќата преку ѕиданата авлија, си ги истресе рацете и свика по мама да му донесе чашка ракија. Додека седеше на ниските скалички и полека ја топеше ракијата, од другата страна на авлијата се слушаше тихото цвилење на сиротата Мица која никако не испушташе душа. Тогаш дојде спасоносниот глас на мама озгора, „Те бараат од работа! Преслечи се, изми се и оди!" Тате како што беше верен и послушен кон работата, веднаш заборави на злосторството што не успеа да го заврши, скокна и по нецели пет минути го снема од дома. Со солзи в очи отрчав од другата страна на авлијата, ја кренав вреќата со сиротото живинче внатре кое болно мјаукаше во паника и излегов на улица. „Барај некој камион!" ми подвикна мама од пенџере, „само да куртули!" Застанав на патот и чекав. Знаев дека кога тогаш ќе наиде некој од камионите со кренати церади. Тие одеа со толку мала брзина што дури и јас, момче од дванаесетина години, можев лесно да ги стигнам. Кога ја фрлив вреќата во првиот камион што наиде и забрмчи од мака на угорницата пред железниот мост, стоев така уште долго и го гледав возилото со скопска регистрација како полека ми исчезнува од пред очи. Плачев. Како да знаев дека со одењето на Мица ми замина цел еден свет тука зад свиокот кај жолтото влашко црквиче врз чии ѕидови, со години, од пенџерето на мојата куќа ги замислував и цртав новите светови во кои наскоро требаше да стапнам.
    
*
*         *
    Не знам дали беше казна или судбина која треба да се изоди што по извесно време повторно се појавив на овој свет како мало црно мачорче. Се појавив наеднаш и без најава во станот на еден црномурест господин во скопската населба Чаир. Поради приказнава што ви ја кажувам ќе го викам газда зашто името, во крајна линија и не е важно. Требаше токму таму, во тоа станче на шести кат со фантастичен поглед на Скопска Црна и Шара да ја извршам својата македонска мисија, да го довршам неверојатното патување низ синорите на времето започнато во Лондон во далечната 1674-та. Првата ноќ ми беше најстрашно и најтешко. Се моткав онака мал и слабичок низ темницата под големиот телевизор и не сакав да се мрднам од таму. Од сите агли на станот овој ми се виде најпријатен зашто необично ме потсеќаше на топлите прегратки на мама, мојата прва лондонска мама што сега мирно почива на скромните гробишта малку подалеку од Банхил Хауз. Од време на време си го гледав телцето и се прашував зошто сум стигнал до таа катастрофална состојба на несклад и телесна параноја. Ми требаа точно три дена да се смирам и да сфатам дека телото повеќе не ме интересира. Почнав да се приврзувам за предмети. Најпрв беше црвениот леѓен што секогаш стоеше во бањата со специјална песок во него што уште првиот ден од мојот престој таму, газдарицата ми го тутна под нос и ме натера да ја извршам првата нужда. Оттогаш тој стана мој неразделен дел и газдите никогаш, кога и да излезеа со мене и со двете ќерки во малото корејско коле, не го забораваа да го понесат. Тој беше како магнет за мене, прва и последна желба во денот. Потоа многу ги сакав каучите особено оној во големата дневна соба зад кој често пати, бидејќи мал по зафатнина, бегав да се скријам од здодевните потреби на ќерките да си играат со мене секогаш кога ќе дојдеа од училиште или кога, едноставно, не знаеја што да прават со себе. А ни газдата од почеток, многу не го сакав. Особено ме нервираше неговото навалување со часови да ме гали кај ушите, по вратот и кај опашката зашто веруваше дека милувањето на мачките го смалува притисокот. Многу му бев лут зашто не сфаќаше дека не сум мачка туку мачор и дека таквата педерастрија ме вади од памет. Во Македонија, всушност, најмногу од сè ме нервираше тој несвесен педерастриски однос меѓу мажите. Ми идеше да побудалам кога ќе видев дедо како гали внук или татко како бацува син! Или просто кога двајца мажи ќе се сретнат на улица, ќе се прегрнат и ќе се избацат! Знаев дека најлошото влијание што некогаш го имале Грците врз Македонците е токму ова и многу ми беше криво! Јас ова неколку пати и му го покажав на газдата. Секогаш кога ќе го оставеше компјутерот и ќе се упатеше кон мене со она негово одвратно „Мац, мац!" ќе побегнев во најтемниот дел од станот (зад некој од каучите) и молчев како заклан додека не се откажеше. Но времето и мојот брз раст си го сторија своето. По само шест месеци веќе не ме збираше никаде. Ни зад каучот, ни зад телевизорот, ни зад шолјата в бања па полека се препуштив на милоста и немилоста од грчкото влијание. Затоа пак најмногу ја сакав газдарицата. Таа беше спротивна од газдата. Спокојна и бескрајно чувствителна полека ја стопи омразата што од почеток јасно ја покажуваше кон мене, и вистински ме засака небаре ѝ бев толку пожелното трето дете во куќата. И што е најважно, никогаш не ме пипкаше. Јас тоа страшно го ценев и секогаш кога нешто ќе спремаше на шпоретот, а спремаше редовно само прва лига јадења и никогаш не забораваше да ми даде прв да пробам, ѝ се моткав меѓу нозе и ја минував нежно со опашката во знак на почит и безрезервна љубов. Таа знаеше да сака и мислам дека никој во станот освен мене, не знаеше вистински да ѝ врати. Дури ни газдата којшто беше навистина многу мек човек со интелигентно лице и полуседа брада но се чини, премногу беше зафатен со својата интелектуална работа за да може вистински да го цени и сака она што му го нудеше животот околу него. Станот беше полн книги, одбран алкохол и добра музика. Страшно ме потсеќаше на татковата куќа во Лондон, особено затоа што повеќето од две-три илјадите книги на полиците беа англиски. Често пати ноќе кога сите ќе исполегнеа и ќе заспиеја, тајно ги листав со шепите, една по една и добив претстава за она што го работат моите наследници денес. Особено се радував, можеби првпат по толку векови, на една дебела книга во тврд повез во која беа собрани сите мои песни на латински и англиски јазик. Ја читав и си мислев колку денешните умови не се отидени подалеку од нас, од мене, од нашите мечти и соништа за поубав и посреќен живот. Всушност, ништо не беше отидено подалеку. Ова не е нарцисоидност, верувајте ми, туку објективно согледување на еден црн и многу искусен мачор! Вестите што ги емитуваа преку целиот ден, а посебно оние вечерните кои редовно ги гледавме со газдата, не кажуваа за некои којзнае какви промени напред. Само Македонија сега беше независна држава но никако не и побогата од времето кога живеев како дете во куќата на Солунска во Битола. Луѓето што се јавуваа на екранот, исто како и тогаш беа тврди, недоверливи и сиромашни, полни суеверие и страв за блиската иднина. Кутриот Александар! И самиот би се разочарал од овој кревок остаток од неговото моќно царство вклештен меѓу безобразните грчка, бугарска, албанска и српска држава. Доволно беше само да ги види мртвите риби во неговиот сакан Аксиј како се капат во киселини и нафта и да му се згади! Тој некогаш, барем така сум читал, седнат крај брегот близу до родната Пела, дури Аристотел на уво му ги откривал тајните на светот, можел лесно да ја замени фрлената трска со четка и загледан во беспрекорно чистите води на реката, да си го наслика сопствениот портрет! 
    Газдата сепак наскоро сфати дека јас не сум тука да му го смалам притисокот туку да му го зголемам. Можеби несвесно, можеби свесно, јас сега не можам точно да кажам, тој почна на мене да гледа како на некој створ пратен од бога да му помогне во остварувањето на неговите амбиции. А тој беше амбициозен од мерата надвор. Иронијата да биде поголема, тој беше дипломиран англист заинтересиран главно за, мене ми се чини, најгенијалниот период од англиската книжевност – 16-от и 17-от век а беше роден во Битола! Завршил средно во горната гимназија, а Факултет во Скопје! Ептен ми звучеше познато! Тој како амбициозен човек на самостојната Македонија многу ретко се навраќаше на минатото зашто сметаше дека тоа е сопирачка и знак за старост. Но сепак, понекогаш, особено во студените јануарски ноќи на 1994-та, кога во чаирското гнездо ќе се собереа сите дома кај што јас цело време ги чекав оптегнат крај настеганата термо печка, знаеше да каже по нешто од своето минато. Разбрав дека не со многу радост говореше за гимназиските и факултетските денови. „Глупост! Глупост!" најчесто велеше, „колку потрошено време, а колку малку знаење! Тиквари, тиквари!" Ова тиквари не знам дали се однесуваше на професорите што го учеле или пак на него, на нив, учениците, студентите но главно беше јасно дека не му се допаѓа образовниот систем во Македонија иако често пати знаеше да ја истакне несоодветноста на стекнатото знаење со реалните состојби во општеството, „учи, учи шекспири, милтони, дановци, џонсоновци, свифтовци а ваму реалноста пишти по тиквари! Ете ти совршен извор за несреќи!" Многупати го споменуваше некојси Темелиев од гимназија којшто со наостреното моливче пикнато меѓу заби ќе му се потпрел на клупата и гледајќи го право в очи со остриот, непријатен поглед ќе го прашал, „ти како хипик и шизик, колку џепарац имаш месечно?" и тоа со источномакедонски акцент зашто бил дојден од Пиринска Македонија по кавгата на Тито со Димитров и по затворањето на македонските училишта таму. Потоа говореше за некојси Љанго, незавршен математичар што ги вадел на табла само девојките и ги терал да пишуваат само најгоре на таблата додека овој седел долу на катедрата и им ѕиркал под мини сукњите. Женските, бидејќи сепак биле жени, го научиле манијаков и секој час, по наговор на машките кои гледале да се спасат како знаат и умеат зашто никој абер си немал од математика, се натпреварувале која покусо ќе облече а потоа, на големиот одмор или на еден од малите, ги терале машките да соберат пари и да ги честат најпровокативните со тазе кифли од бутката што тогаш некаде ја отвориле во дворот гимназиската управа и градскиот совет. Уште ја спомнуваше матурската вечер во Офицерскиот дом, неговиот прв костум на зеленкасто со кафеави штрафти сошиен по тој повод, непреспаната ноќ и утринското шетање со пајтони низ Широк сокак до гимназијата и назад, последниот школски час, зарипнатиот глас преку звучниците на инаку многу строгиот директор и толку. Три четири настани и неколку избледени лица за четири години секојдневно (освен недела) вјасање од дома крај болницата, покрај Свети Димитрија до саатот, па преку мостот, покрај Драгорот со длабокото ѕидано корито, војската, пожарната, народната банка до гимназијата, стара трикатна зграда со многу тесни пенџери или „Бастиља" како што тогаш ја викале учениците. 
    
*
*         *
    До тој јануари веќе станав главен во станот. Сите дома паднаа на моите штосеви. Имав прекрасно црно кожувче, проѕирни зелени очи, долги мустаќи и убави долги нозе. Ретко кој мачор па и човек, би рекол, можеше да се рамни со мојата убавина. Полека и упорно во таа година дена ги оцртував синорите на мојот атар. Дома само си мислеа дека тие се главните не сфаќајќи дека, всушност, живееја кај мене, во мојот не многу голем но сепак доволно таинствен посед. Ако тие владееја со средниот и високиот воздух нискиот неприкосновено беше мој. Јас бев негов апсолутен господар. Дома беа просечно сиромашни како и речиси секое друго семејство во Македонија но сепак, што и да правеа, како и да врзуваа крај со крај, прв на списокот секогаш бев јас. Ми купуваа само одбрана храна зашто стомакот од долгите многувековни варења не ми примаше сè. Газдата и газдарицата барем еднаш неделно специјално за мене одеа во Веро и ми купуваа посебна храна. Најомилена ми беше шибата. Неа ја јадев како нетокму. Да не ве буни ова шиба, тоа е, всушност, англиска варијанта на она што во македонската библија стои како савска царица, славната нилска конкубина на Соломон заради која тој се свртел против својот Јехова и почнал да ја обожува Асторет или Астарте, божицата со рогови на полумесечина и ја навестил скорешната пропаст на израелската држава. Посебно ми паѓаше жал кога гледав како сите дома, седнати на заедничкиот неделен ручек по секојдневните трчаници и нервози во градот, го бркаат месото низ тенџерето а јас, спокоен и безобразен си шлапкав од вискасот, спарот или грицкав од вкусните кит-кет соленки. Но тоа беше мојата цена. Мошне, мошне висока. 
    Најтешко ми падна крајот на јануари кога наеднаш газдарицата, од чист мир што се вели, реши да ме скопи! „Иди февруари," му рече таа на газдата дури седеа крај греалката во сопчето кај што тој работеше, „на шести кат сме, што ќе правиме кога ќе му се присака за надвор!" Газдата ништо не рече, само кимна со, во тој миг за мене, глупавата глава и продолжи да се џари во компјутерот. 
    Во Ветеринарната станица пиштев до небо. Сите симулантски доблести ги употребив, се превиткував, молев, ја врвев газдарицата со опашаката но ништо не помогна. Таа имаше решено од мене да направи интелектуалец. Кога ме зеде в раце и ме предаде на тројцата касапи во бели мантили така молежливо ја погледнав (за ова бев цар) што сиротата жена, видов, за малку ќе се попишманеше и ќе заборавеше на целокупното производство на интелектуалци во овој свет. Но таа не беше како газдата, мека и плашлива, туку имаше цврстина и решителност на војсководец. Само одмавна со главата што беше знак за касапите да ме легнат на едно дрвено масиче и да ме средат. „Ден два ќе биде малку чуден додека се отрезни сосем од анестазијата, а потоа главно ќе биде само гладен!" рече еден од касапите со крвавиот скалпел в раце како ништо да не се случило и, заедно со другите двајца, исчезна засекогаш од мојот живот. 
    
*
*         *
    Рака на срце, мојата нова интелектуалност, на која толку инсистираше газдарицата, набрзо дојде до израз во февруари. Не само што не покажав никакво интересирање за некаков вулгарен секс со некоја мачка, туку нагло почнав да се врткам околу книгите и едноставно, во долгите чаирски ноќи крај термо-печката, да ги голтам како бонбончиња. „Интелектуалец на мама!" ми велеше денски газдарицата и ме полнеше со тони најпребрана храна, „поубав и попаметен ми си од човек!" Навистина ме сакаше. А и јас нејзе. Што и да правев, каде и да се маткав, сè за нејзе се држев. Како слеп за стап. Баш така. Дури и газдата, иако онака навидум сметен, загулен и заблудан во своите англистички студии, од време на време, во чудо го гледаше нашиот несекојдневен однос и, ми се чини, љубомореше. „Види," ѝ рече тој еднаш кога подуен ја крена главата од компјутер, „тој сепак е само мачор. Обичен, црн мачор со антена кај газот!" „Тој не е обичен!" му рече таа, „види колку долги нозе има, види му го телцето, совршените влакна, види колку паметно те гледа!" Јас видов дека таа е забегана и знаев како понатаму. Премногу искуство, главно лошо, имав со жените за сега да правам глупости. Главната грешка на мажите, ми се чини, во односот кон жените е што забораваат дека жената треба постојано да се заведува и освојува. Посебно онаа избраната. Затоа постојано работев на себе, ноќе, по прочитаната книга, мислев што и како ќе направам утредента само да не излезе газдарицата од спобудаленоста по мене. И навистина имав резултат. До крајот на мојот престој во станот во Чаир барем таа до крај и без задршка ме сакаше.
    
*
*         *
    Но наскоро сфатив или некој таинствен порив во мене ме натера да сфатам дека сепак јас бев таму заради газдата. Само за него и за никој друг. Кога пукна пролетта, а тоа се случи мошне рано во таа 1995-та и кога еден куп гугутки долетаа на нашиот голем прозорец свртен кон Скопска Црна и со бистрите главчиња почнаа да ни чукаат на стаклото што мене, навистина, ме вадеше од ѓонија, сфатив од еден настан што се случи во Битола дека постои тајна врска меѓу него и мене. Врска која ме натера до крајот на таа година и речиси целата следна да се посветам само на една работа заради која, всушност, сум бил сторен мачор и дојден да поживеам со тоа благородно семејство во скопскиот Чаир. 
    Значи пролетната емоционална испразнетост што најчесто се изразува низ тага, го подбуцна газдата уште во март да се мавне барем на кратко од теснотилакот во Чаир. „Одиме Битола!" рече тој наеднаш еден петок кога стана од компјутер и виде дека сите сме тука и не знаеме буквално што да правиме со себе. Силно руменило му ги имаше облеано образите и првпат, по долго време, ми заличи на енергичен, средовечен човек со волја и авторитет. „А мачорот?" праша газдарицата. „Ќе се снајдеме некако," рече газдата, се облече и го снема едно два часа од дома. Кога се врати, во рацете носеше една голема плетена кошница со капак одозгора во која, по малку, влегов јас и ги почувствував, по долго време, благодетите на самотијата и темницата. Потоа ме слегоа по лифтот, ме пикнаа в кола и сетив брмчење на мотор којшто, признавам ептен ме вадеше од памет и постојано ме тераше на лошење. Газдарицата буквално ме држеше в скут, а јас во склад со мојата теорија за држење на заводничка тензија кон жените, од време на време ќе го турнев капакот и ќе ја подадев главата за да замјаукам неколкупати за, занесени од пролетниот пејзаж, да не заборават на мене и моето величенствено присуство. Газдарицата веднаш наседна, ме погали по главчето, „мил, мил!“ рече неколкупати и му свика на газдата да не вози многу брзо за да не ми се лошело и така. Газдата забави малку и видов му идеше да ме фати онака истопорен за глава и да ме џитне безмилосно во бескрајната пелагониска рамница низ која сега минуваше магистралниот пат. Знаејќи точно до каде е границата, јас се прибрав и слушнав како капакот, со лес се спушти врз мене. 
    Во Битола немав стапнато од 1964-та, од оној дождлив ден во октомври кога со две рачни торби, едната со алишта, другата со тегли ајвар, туршија и лутенка заминав на студии на Филозофскиот факултет во Скопје. „Сега ќе ви ја покажам куќата во која сум роден, „ рече газдата кога нагло сврте десно, застана и го угасна моторот. „Видете ја оваа сината!" Го подадов главчето низ кошницата и ѕирнав надвор. Ова беше Солунска, сигурен бев. Спроти нас ја гледав куќата на Марика, само сега беше многу трошна и стара. Некогашната убава сина боја сега беше бледа и изгребана а фасадата ѝ наликуваше на лице од мачор тукушто вратен во сабајлињата по долгата ноќна, февруарска кампања. На големата предна врата сè уште се држеа двете чукалки а на двете пенџериња со големи букви пишуваше Се продава. Сфатив дека и реката и железниот мост ги нема. На местото од првата се протегаше асфалтна улица а на местото од вториот имаше крстосница со семафори од четирите страни. Кај старата болница се креваа големи, непознати и непријателски згради и ја покажуваа малоста на моето маало за кое некогаш мислев дека е огромно и недопирливо. Од куќата излезе една црна бабичка и кога газдата ѝ пријде убаво ги начулив ушите оти сакав сè да чујам, секој збор да го голтнам. „На Цола велиш дека си, а?" говореше бабичката, а газдата кимаше со главата, смален и стопен во чувства и емоции. „Ами ме познаваш мене?" Газдата одмавна со главата иако мене веднаш ми текна која може да биде, „Кате сум јас, Кате, помниш? Марика умре пред десет години од срце и мене ми ја препиша цела куќа. Ама што ќе ми е толкаво куќиште? Затоа го продавам. Живи се твојте? Штета што се иселивте. Таа мислеше тебе да ти ја остави куќата. Секогаш велеше дека си како нејзино дете. Како таа да те родила!" 
    Слушав така, слушав и тешко можев да поверувам дека јас сум живеел дел од животот на мојот газда или обратно, тој дел од мојот. Сеедно. Важно од колата, само со главчето подадено надвор низ кошницата заслушан во чудниот разговор меѓу Кате и газдата ја сфатив тајната поврзаност меѓу мене и него и смислата на моето појавување во форма на мачор во неговиот скромен овоземен живот. Додека гледав како газдата се поздравува со старицата а оваа влегува во куќата и ја затвора зад себе тешката дрвена порта размислував трескавично која може да биде задачата што треба да се исполни а што ќе ме ослободи од стегите на моето сегашно постоење и ќе му даде слобода на мојот душевен ум. 
    
*
*         * 
    Штом стигнавме дома во Чаир, немате појма колку му се израдував на својот атар. Се прпелкав, се тркалав, се мешколев. Мачките се приврзани за домот а не за луѓе. Тие не се кучиња. Газдарицата тоа го сфати како добар предзнак. Веднаш ми отвори нова шиба и ме остави цела, на рајат, да ја исшлапкам. Многу ѝ бев благодарен. Но штом заврши оброкот нешто внатре ме штрекна, ме насочи, ме управи да се качам горе на полицата за книги веднаш до телевизорот и да ја душкам, да ја гребам само дебелата книга што ги содржеше старите мои трудови. Сакав или нешто ме тераше да сакам да го свртам вниманието на газдата токму на таа книга. Не беше суета во прашање, верувајте ми. Од таа болест одамна бев излекуван. Едноставно стануваше збор за некоја виша сила која така ме тераше и не ме оставаше да правам што сакам како што обично правев во попладнињата оптегнат на фотелјата или испружен крај печката до џамот. 
    Газдата одамна се занимаваше со некакви преводи, главно од англиски на македонски, ќе ги завршеше на компјутерот, ќе ги отпечатеше на игличниот печатач и ќе ја седнеше газдарицата до себе да ѝ чита. Притоа, морам да кажам, дека малку се занесуваше. А ќе дојдеше до некое критично место кај што беше свесен дека не успеал да најде солидно решение, го надополнуваше тоа со интонација и глума. Многу му се смеев кога му ги слушав не толку успешните преводи на Дан, свештеникот од катедралата Свети Павле во Лондон, или преубавата На својата колеблива сакана од мојот пријател и следбеник Марвел, оној кому му го должам првиот живот зашто кога ми беше најгусто по реставрацијата на кралот, тој се заложи во Парламентот за мојата сирота и слепа глава, па сонетите на маестрото Шекспир, некои сонети од Астрофел и Стела на Филип Сидни, англискиот јунак што и самиот умирајќи на бојното поле во Холандија му ја даде својата чутура на друг воин на умирање, па некои сонети од Аморети на Спенсер, човекот кому многу му должам зашто неговата Самовилска кралица ми беше клучен извор за мојот Загубен рај". „Сè се ова мали работи," ѝ говореше газдата на газдарицата, „време е да направам нешто големо, нешто што ќе се памети и со кое Македонија ќе се гордее!" А тоа големо му беше на дофат од раката. Требаше само да ме види мене како деноноќно се вртам околу мојот Загубен рај, како се фрлам врз неговите корици, како ја лижам правта и постојано го грепкам. 
    Најпосле сфати. Беше петок, помнам, ден кога се јади гравче во секое нормално македонско семејство и кога ниедна нова работа не се започнува. Ме забележа (кој би рекол!) свиткан во клопче крај спомената книга кога ми пријде тоа дождливо претпладне и почна да ме гали. Дали притисокот сакаше да си го намали или ете така судбината го натера, истата таа која и мене ме донесе под неговите меки раце, не знам. Но баш тогаш ја виде мојата стара книга и очите му светнаа. Загубениот рај свика, Загубениот рај! Тоа е она што ќе го правам, токму тоа!" Многу се израдував, почувствував како ми се буди згаснатата суета и како повторно ме прави да се чувствувам млад. Скокнав од место и радосен им се заканив на гугутките што невино клукаа по саѓосаните прозорци. Млад, многу помлад наеднаш заличи и газдата само минута откако го донесе ова тешко решение. Брчките на челото и околу очите, видов, му се исправија, лицето му светна, мускулите под лошите алишта му се затегнаа, газеше низ станот како некој млад планинар што првпат освојува некој планински врв, одвај чека да го превали патот до цуцката за отаде, пред очи да му пукне непознатиот, величенствен видик. 
    
*
*         *
    Работата врз преводот навистина започна во првиот понеделник од март месец 1995-та. Газдата се внесе во него со сиот свој жар и умешност. Тој веќе имаше направено три пеења во почетокот на осумдесеттите, но сега не беше воопшто задоволен. Му требаа месец дена да ги дотера по свое зашто во минатиот период работеше строго на проучување на Библијата и грчките митови. Јас сето време се врткав околу него, му скокав по компјутерот, мјаукав кога ќе видев дека го утнал она што сум сакал некогаш да го кажам. Важно имаше влезено во еден свој ритам, во една своја шема на која можеше да се каже веќе кажаното пред толку години. Бев мошне задоволен. Доцна ноќе кога газдата најпосле ќе ги тргнеше уморните очи од компјутерот и ќе се мушнеше калдисан во спремената постела јас тајно го земав напечатениот текст, го препрочитував а потоа тихо, на увото, на свој начин му ги кажував решенијата или сугестиите. Затоа тој, уште рано-рано сабајле стануваше свеж и полн енергија и во еден здив што се вели, го запишуваше чуеното. Тој не знаеше дека сме станати едно тело и душа. Знаев дека без моја помош не ќе прокопса и затоа воопшто не се штедев. Дење му висев над глава и контролирав што прави, а ноќе му го шепотев текстот. Газдата изгледаше како препороден. Во едно такво креативно лудило го дочекавме летото. Сонцето спече и температурата се крена до небеса. Газдарицата не можеше веќе да издржи. Ги собра децата и едно ужасно жешко попладне во кое здивот се фаќаше, замина за Битола. „Работи што ќе сработиш а ако ти згусти фаќај го возот! Не заборавај да го раниш господинот!" Ова господинот, се разбира, се однесуваше на мене. Благодарно ја минав газдарицата со опашката и тоа трипати што беше знак за мојата голема приврзаност кон неа. 
    Во летната чаирска самотија му го скршивме, што се вели, ’рбетот. Петтото пеење беше готово и го започнавме шестото. Единствено почна да ме загрижува уморот што се јави кај газдата. Дали од пребрзото темпо или од мачнината што е сам без своето семејство, наеднаш ќе станеше од компјутерот со болки во грбот и црвени, подуени очи и онака висок и несмасен ќе се спростреше на паркетот. Чекав момент да се заврти на плеќи а тој момент редовно доаѓаше па го газев по грбот со сета своја мачорска тежина. Понекогаш со саати го оставав да ме гали зашто тој навистина веруваше дека така ќе си го спушти притисокот и ќе се смири. Но сепак до откажување не дојде иако секој нормален, во таква ситуација, би се откажал. Летните горештини беа пеколни, пари имаше малку, телото откажуваше. Но духот издржа. 
    На почетокот од септември се врати газдарицата и кога виде до каде стигнал нежно го прибра в постела и му ја внесе онаа толку потребна енергија што сето време дури беше со мене му недостигаше. Времето тивна, денот се скуси а ноќите уште рано станаа пријатни за работа. Преводот беше готов во февруари следната година, а промоцијата беше закажана за мај. Остана уште газдата да ги среди белешките, да направи глосар и да го напише моето прво, познато житие. Првпат по мојот двеиполгодишен престој овде, почувствував нервоза. Не само што место не ме држеше туку станав и многу несмасен. Порано знаев со најголема брзина да минам крај многуте ситници наредени низ станот нешто од ќерките нешто од газдарицата без ништо да допрам или да турнам. Тоа безмерно го крена мојот углед кај сите дома а посебно кај газдата којшто беше пимпирлија над пимпирлиите. Но сега сосема ја загубив таа прецизност. Некаква друга енергија ме контролираше што никогаш не беше токму, туку претекуваше низ сите мои пори и ме правеше чуден, несоодветен, несмасен. Често пати додека лежев спрострен на симсот од прозорецот ми се чинеше дека слушам некои дебели и нејасни гласови што постојано ме довикуваа од темницата. Ќе го начулев увото, ќе го залепев до окното за подобро да ги чујам зашто единствено тие, иако тревожни, ме смируваа. И така до сабајле. Верувајте око не склопував. 
    Дента на промоцијата брзо дојде. Газдата беше видно возбуден. Газдарицата го дотера, го намириса, му ги исчисти очилата и му рече да слезе долу и да ја чека. „А мачорот?" праша тој како да го јадеше некаква јанѕа. „Мачорот ќе си седи дома!" рече таа, ми отвори храна и ми ја тури во специјалната чинија што си седеше постојано тука во едниот агол од кујната. „Биди умен!" уште додаде пред да излезе и пред да чујам како го заврте од надвор клучот во бравата на надворешната врата. 
    Се најдов многу, многу сам. Си реков колку е грдо да работиш нешто година и пол дена за кога ќе дојде денот сработеното да се промовира, да те заклучат дома па макар со куп шиби, кит-кети и вискаси. Ми идеше да пукнам од мака. Нервозно трчав низ мојот чаирски атар, низ тоа мало уредно станче не знаејќи што да правам со себе. 
    Тогаш видов дека едното крило од прозорецот е подотворено. Се качив горе на симсот и со шепите успеав сосем да го доотворам. Беше приквечерина. Од Скопска Црна дувкаше пријатно ветре. Не размислував многу. Токму во миговите кога, можеби, газдата го величеа и му изразуваа лицемерни пофалби, без колебање се фрлив од прозорецот и се препуштив на чистото слободно паѓање што ме носеше надолу и надолу во големата темна бездна. Пред сосем да ме снема уште ги чув пискотниците и плачот на газдарицата од шестиот кат во Чаир и лесните стапки на Елизабет што тажно се оддалечуваа од могилката во дворот на Банхил Хауз на која скромно, со обични латински букви пишуваше: Милтон (1608–1674).
    
    (Од Триполската капија, 1999)
КОШНИЦА И КОСТУМ
    
    
	Секогаш кога седнувам да ја напишам приказнава, а 
сум седнувал барем седумпати досега, левата рака автоматски ми оди кон темето и потоа барем минута нишам со главата и се клештам со онаа моја, ни за мене неразбирлива, презриво-цинична а сепак спонтана насмевка што честопати ме прави непријатен за луѓето околу мене или „гад" како што знаат да кажат и тоа во мое отсуство, се разбира, соседите овде во Чаир. И обично тука завршува сè. Го затворам Krkul.doc, со mouse-ot одам на Games, го поправам евентуално рекордот на downhill и потоа, откако ќе го исклучам processor-ot, со саати се ладам во апатија и тапост. Но, овојпат нема. Лето е, деведесет и петта, пребогато сиромаштија, отсутност, комарци и тага, а јас првпат знам што ќе направам кога со веќе споменатата лева рака ќе стигнам до споменатото мое теме. Тука ти бил клучот. Во ножиците. (Така рече и госпоѓата Калина Кркуљ, за која овде понатаму ќе ви зборувам). И еве. Едноставно го сечам со cut (подоцна, со paste, за атер на реченицата ќе го вратам) она „и потоа барем минута нишам со главата и се клештам со онаа моја, ни за мене неразбирлива, презриво-цинична итн..." и останувам кај темето. Од него, всушност, почнува сè. (Нема поприроден збор за почнување: ем асоцира на тема ем се римува со семе; семе е Сем, синот на Ное, а и физички, кај човекот, вертикално наденати на замислената парадигматската оска, стојат теме и, еден тил, плеќи и газ подолу, семе). 
    А почна вака. Се враќав пролетоска од часови. (Работам карши бит-пазар на факултетите, така барем се чув дека му реков на дедото на Шефкет од први кога завчера, додека заедно го чекавме лифтот, ме праша „Каде работиш?" и потоа додаде: „Ако, ако синко, што било. Син ми е механичар..."). Глупо ми е сега да ве давам дека бев исцрпен, бабуњосан во суратот, дека се готвеше да врни, дека ја поздравив повисоката аптекарка излезена со пониската пред празната аптека, дека од стадионот на Балкан гровташе занесената публика, немирот го збогатуваше, дека на вториот кат од мојата зграда, како и секогаш, на прозорецот висеше графичарот Илија разбушавен и смрачен, скаран со себе, со светот и сите познати и непознати богови од Палестина и Арабија додека, долу, во дуќанот на Реџо, развикани до небо, се расправаа за висината на рабушот, болничарот Коста и вцрвенетиот газда, дека на клупата пред фирмата за изработка на светлечки реклами „Елан" со пивата в раце, седеа Пивце и Цариникот од Табановце, обајцата дебели и недоквакани и жестоко „бистреа" политика, Милошевиќ, Босна, Глигоров ги спомнуваа, те вака ќе било те онака ќе било, зависи од ова, зависи од она, ах, тие Грците... 
    Наеднаш сетив тап удар по главата (особено кај темето го сетив) и нормално од што ми беше сматено уште ми се досмати, ми се стемни, црна Гехена ми се отвори пред очи, онаа на Соломон, од преубавата долина Хином створена во која, на ридот сладострасен, заљубен до уши, „премудриот" крал изградил богохулен храм за преличната паганка Астарте. Помислив дека ме треснала една од саксиите (или поточно конзервите со цвеќиња оти овде само отепана сиромаштија живее) несовесно наредени по симсовите од прозорците на осумкатницата. Ми текна за жената што пред две-три години баш вака настрада во Карпош или Тафталиџе, се сетив на громот што од ведро небо го отепа Буцо кај мостот на Вардар пред шест-седум години, си приспомнав на Драган историчарот што го стрефи нешто в када ноќта пред да го брани докторатот, ми пројде филмот од сите живи и особено мртви што ги знам зашто одамна сум влезен во години кога човек познава повеќе мртовци одошто живи... 
    Кога ги отворив очите, на само два сантима од мене, во висина на челото, врзана за ортома испуштена од горе, од некој прозорец, се клештеше корпа. Обична, плетена корпа од врбови прачки сечени веројатно крај Лепенец, па варени и сплетени во оваа безобразна форма од вештите раце на некој Ром од Шутка. Внатре имаше две празни шишиња од кисела вода, едно зелено пивско шише, едно ливче пресвиено на две и банкнота од сто денари. Ми зовре. Ништо не гледав, само намонатен, во катови, ја броев должината на ортомата на чиј крај висеше кошничкава. Еден, два три, четири. И уште еднаш: еден, два, три четири...И уште двапати: еден, два, три, четири; еден, два, три, четири. И се здурнав нагоре по скалите. Еден...Два...Три...Четири. Десно, лево, не, десно. Ѕрррррррррррррррр... 
    „Повелете!" – ми рече љубезно госпоѓата што ширум ми ја отвори вратата. „Ве здоболи многу?" 
    А сега? Што требаше, ви се молам, да сторам сега онака залауфен и пониетен да истурам тајфун пцости, лекции и гадости а вака нагло пресечен со речиси лудачка кроткост? Дали требаше да го одврзам разбеснетото животно во мене па да гризе, каса, беснило да шири или требаше како и секогаш досега во слични ситуации, да му оставам на разумот полека да се врати на место, да ме предаде и студено да ме претвори во малаксан набљудувач на сопствениот пораз? Погледнете ме малку однадвор, ви се молам. На што ви личев? На маж со потечени (да ми простите) јајца првин надразнет а потоа оставен „гладен" од префригана, блудна жена. Се сложувате? Стоев стаписан на прагот, сиот црвен и уфунетосан, очите ококорени, крвта надојдена од пресечениот порив. Само како несвесна реакција на последните зборови раката ми појде кон темето но, небаре теледиригирана, застана тука и, не знаејќи што понатаму, почна да прави смешни крукчиња околу болната точка. 
    „Влезете, нема да ве изедам!" продолжи таа како да не ја забележа темпираната бомба во мене што се закануваше да експлодира, да ја разнесе зградата во парампарчиња и барем привремено да го реши станбениот проблем на мнозина скопски бездомници. 
    „Јадете ако има што!" се чув како велам со зајадливост и презир откако потта нагло ме облеа и јасно ме извести дека сум поразен и дека спобудаленото животно во мене веќе се повлекло во темното дувло на душата. 
    Пречекорив и седнав на каучот во малата дневна соба што гледаше накај Газибаба. На жиците меѓу испуштените две железа од прозорецот, закачени за штипки, висеа една сина кошула со куси ракави и две рала пембе гаќи. На масичката пред мене послана со рачно плетен прекривач имаше послужавник, а врз двете миленца во него, чинивче со слатко од дуњи, лажиче и чаша чиста вода. 
    „Како да чекате некого?" реков и расеано почнав да се џарам во четирите слики (а каде е најнепријатно да се ѕвериш кога наеднаш си се нашол во ваква ситуација?), сите пејсажи во маслена техника од Охрид: едниот мотив од Св.Канео, вториот од Св.Софија, третиот од Св.Наум, четвртиот од Трпејца.
    „Да, чекам," рече таа, „вас ве чекам. Послужете се од слаткото!" 
    „Мене?" реков. „Од цел свет мене најдовте да ме чекате? Поарно змија да си викневте!" 
    „Глупости!" рече таа и седна на столчето карши мене. „Сакам да ме ислушате. Вие пишувате, не? Ви ги читав книгите! Сакам и јас да ви кажам една приказна!" 
    „Каква приказна, ви се молам?" реков речиси бесен што некој вака незаобиколено ме фаќа на суета, „повеќе нема приказни. Сите се напишани!" 
    „Оваа не е!" рече и мала нестрпливост ѝ се јави во долгите прсти од левата рака што почнаа да подигруваат на прекривачот. „Оваа е моја приказна!" 
    „Немојте, ви се молам," реков, „кажете ми човек, жив или мртов што нема своја приказна. И, што е најстрашно, сите горе-долу се исти: Овде се родил онде се родил, вака растел онака растел, несвесен се вљубил свесен се одљубил, млад се женел стар се женел не се женел, болен бил не бил болен, пред умирање кажал нешто не кажал ништо, умирал бавно умрел брзо и точка. И пак од почеток. Не знам зошто вашата би била нешто посебно!" 
    „Затоа што е посебна!" настојуваше таа и ме гледаше право в очи. „И затоа што од душа ќе ви ја кажам а вие сакам да ја напишете онака како што ќе ви ја кажам: без многу занесувања, без описи, без измислени имиња, без ништо. И зашто мислам дека вам можам да ви верувам!" 
    „А зошто?" реков, „сум ве видел само два-трипати во лифтот и тоа којзнае кога. „Кога се вселував," рече сигурно, „три години оттогаш немам мрднато од станов! И ви реков дека сум ве читала. Затоа ви верувам!" 
    „Па...како, мислам, како живеете затворена госпоѓо...?" 
    „Кркуљ," рече, „Калина Кркуљ. Бидете малку трпелив и сослушајте ме, па се ќе дознаете, добро?" 
    „Па...добро," реков, ги собрав рамениците, се поднавалив на каучот и се препуштив на нафаката. 
    
*
*         *
    Таа малку се поднакашла и ми се загледа право в очи. 
    „Приказнава е за мене и за маж ми Коле Кркуљ ама главно за него ќе ви говорам," почна таа заедно со дождот што истовремено забаботе на прозорските окна и го спушти притисокот на нормала. „Што да ви кажам за Коле? Беше лајче-човек ама имаше очи. „Космосот, мор, да ѕиркет низ мене!“ велеше секогаш кога ќе му ги спомнев очите, убаво знаеше да се изрази кога сакаше, се разбира, оти најчесто беше груб со мене, особено десеттата година од бракот. Тогаш нешто наеднаш се скина меѓу нас и никогаш повеќе не се состави. Тој имаше полни четириесет и пет години а јас ја терав триесет и шестата. Живеевме во Охрид, во наш стан, близу до езерото. Обајцата сме родум охриѓани само што мене и татко и мајка ми се од градот а нему мајката, свекрвата моја, му беше јанкоштанка, една бистра и опасна жена. Татко му беше познат терзија, дуќан имаше тука кај чинарот, со многу калфи и чираци. И ви велам, еден ден, еве, речиси четири години има, од ништо, туку ми дојде дома, ја тресна вратата и ми се развика: „Сељанке, мор една, простоо!“ И многу други работи ми изнакажа. Мирисаше на ракија. „Шчо ти стана мор Кољо?“ го прашав. „Ам“ не си на работа?“ 
    „Работа?“ рече, „каква работа, мор? Она работа го викеш? Цел ден седиш, чирот в газ го коткеш, го мамиш шефот ѓоа нешчо маткеш, тој се мамит оти не го мамиме, и се така до три. После еве те дома, отепан си ко полено оридско да си го орал! Ебати мор таквата работа!“ 
    И тогаш ми ја скрши најубавата вазна, мама во чеизот што ми ја кладе за да ми го краси кога ќе дојдат сватовите по мене. Како срцето да ми го скрши. Многу му бев лута, сакав да го акнам со нешто по главата, да му ја расцепам и да видам што змија го клукнала. Ама го сакав. Го сакав тоа мало, никакво човече од метро и шеесет и затоа си премолчав, ништо не му реков, само чекав како утка да се смири, да се состави, оти умот доста му беше подизлезен. 
    „Немој мор сега да ми се линѕуриш! Ебати вкусот сељански! И таа знаела нешчо за вазни! Сељанишче едно недоквакано! Секој втор во Охрид ваква вазна имет! Пичка ти материна, пичкатиии!“ И тогаш масата ми ја скрши и детето почна да вришти. Летка ми имаше девет години. Ја грабнав и побегнав низ врата. 
    „Оди, мор! И не се врашчај! Иста си ко сите, племето да ти го ебам! викаше по мене дури бегав удолу по скали а на осми кат живеевме. 
    Мајка ми ме прими малку под око. Ме тешеше, ме галеше, ама вина сè во мене бараше. Кога не ја најде рече такви биле мажите, понекогаш ни господ не можел да ги разбере. „Нека се истушит, ќе му пројдет!“ И толку. Повеќе ни збор не гугна." 
    Седев така на каучот заслушан во жената. Имаше убави манири и сега со уживање гледав како елегантно го јаде слаткото и сталожено ја пие водата. Беше прељубно привлечна, една од оние жени кои не се нешто посебно од надвор а во кои смртно можеш да се заљубиш. Косата офарбана и прибрана на кок, лицето младолико, речиси без брчки, долгиот фустан чист и наџиџан ширеше свежина и радост во овој љубезно мрачен, тажен стан. 
    „И навистина му пројде." продолжи таа откако се поднамести малку на столчето. „ Другиот ден ете ти го кај мајка ми. Ме молеше да се вратам. Ми рече дека нешто наеднаш му се свртело в глава, дека не мислел така, дека му требам и ред други излитени фрази што денес ми се смешни но тогаш беа доволни да му простам, се чувствував уште млада и заљубена, мажот, детето и куќата ми беа светиња. И некако сè си дојде на место. Само од време на време, на сон, ќе си го видев јазот што се отвори меѓу нас и што од ден на ден се полнеше со горчливо водиште, растеше и ми навираше право в грло. 
    По некој месец пак дојде пијан. Се бувна некаде пред ручек и ми се развика: „Курво една! Роспијо мор расипана!“ И сè така ми викаше, без објаснување, без причина. Го молев, го колев, рацете му ги бацував, ама тој само кршеше низ куќата, викаше, сите комшии на нозе ги крена. А еден господ ми е сведок, друг маж не сум опулила. Овој пат не мислев да бегам. Го зедов детето со мене и се заклучив в бања. Тој како полуден удираше со тупаници по вратата, со клоци, со ѓонот од чевлите што никогаш не ги собуваше, па дури ни љубов кога водевме, да ми простите. И по едно време сè се смири. Завладеа штама. Мислев дека излегол. Ја отклучив вратата. Во станот немаше никој. Таман сакав да поспремам, од кршот место за живеење да направам, кога оздола, од седмиот кат ја чув комшивката Ицана како вика избезумено: „Калино, Калино мор, Коле, Коле!“ Што Коле си реков и излегов на балконот. И што ќе видам. Фатен со едната рака за крајот од балконот висеше мојот Коле оптегнат прудолу. „Ќе се фрљам, мор, ќе се фрљааам!“ ми се развреска кога ме виде, ама денот не му беше дојден. Грчевито се држеше за шипката, очите превртени, полни гнев и лудило, дури не го собраа мажите оздола. 
    Цел месец потоа не ми прозборе ни збор. Само јадеше, пиеше, стануваше кога ќе му текне и, се разбира, одеше на работа кога ќе му текне. Наскоро и го истераа. Не оти имаше којзнае каква работа, беше мал неважен референт во градежното претпријатие Трудбеник ама сепак од таа една плата живеевме. „Работи сега малку ти, мор!“ ми рече и повеќе не сакаше ништо друго да објаснува. 
    Не дека не сакав да знам што му е. А ќе видев дека малку е на арните, ќе пробав одоколу да го потпрашам, да го закоткам, ама тој побудалуваше и после со денови го немаше дома. Првин мислев дека некоја друга жена е во прашање. И си реков ако е така, така нека биде. Ќе се разведеме, па секој со очите в раце. Не сме ни први ни последни. Ама не ти била таа болката. И на сета мака малку ми олесна. Видете, јас не сум проста жена. Ама суета имам. Признавам. Ја имав тогаш, ја имам и сега. И не сум неучена. Го дадов детето кај мајка ми и се вработив во училиштето, тука близу до нас. Јас имам книжевност завршено. Убаво беше со дечињата. Ти се пулат в уста и те впиваат. Само треба да знаеш како со нив. 
    Но, работата со Коле не само што не чинеше, ами од ден на ден стануваше сè полоша. По цел ден седеше дома, ништо не потфаќаше. Само седи, мисли нешто, гледа во една точка и туку наеднаш ќе се насмее па ќе почне да вика на мене: “А мор, роспијо, к“ј ет момичето? Го давеш таму сељанкана да го учет“. „Добро, ќе го донесам!“ ќе речев. „Не е мор да го донесеш, туку з“ш го давеш!“ И сè така до бескрај. Инает некој проклет, мака некоја, господ еден ќе знае. 
    Потоа почна да ми заклучува. Ќе ѕвонев на врата, никој не отвора. А знаев внатре е. Јас ѕвони тој молчи, ќузи, таи се. Најпосле, ете го, ќе се прикраде до врата и небаре не знае кој е, однатре ќе праша: „Кој е?“ Кога ќе кажев дека сум јас најразлични работи бараше. Најчесто ме тераше да пејам. „А, ти си, курво, ај попеј мор нешчо?“. И пеев што да правам. Маж ми беше. Може веќе не го сакав ама го жалев. Си велев ќе му пројде. Како дошло така сјошло. 
    Само еднаш додека седевме заедно на маса како малку да ми се подотвори. Ми рече: „З“ш мор работиш? Кому му требит твојта работа? Шчо ќе бидет дечињана утре? К“ј ќе „ивеет?“ Не треба да ви кажувам што му одговарав. Дека за него работам, дека за нашето дете работам, за наше добро. А тој само нишаше со главата, „Кое наше добро, мор? Знаеш ти шчо е светот?“ „Е шчо е, де?“ Ќе прашав ко недоносена. А тој ќе ме натераше цела ноќ на една нога да ја преседам. А се побунев дебел ќотек добивав. Мало човече ама тешка рака имаше. Уште ми се чини коските ме болат." 
    „Па, зошто не го оставивте?" прашав иако беше непристојно да ја прекинувам. Преголема доза наталожен чемер примав, па станував малку нервозен, а тогаш обично крцкам со столот, се чешам кај бакембардите или со левата рака си ја чепкам брадата. 
    „Лесно е да се рече," продолжи госпоѓата Кркуљ и прекорно ме погледна, „ама тешко можев тоа да го изведам. А ќе сетеше такво нешто, веднаш стануваше мумија. Тогаш обично се фаќаше за четката. А имаше смисла, верувајте ми. Сликаше со денови. Упорно и педантно. Еве, видете ги сликиве на ѕидот, негови се. Тоа беа вистински денови на среќа за мене. Не ми заклучуваше, не ме тепаше, не ми викаше курво, спиев мирно." 
    „Се надевам дека го подржавте, мислам му влеавте надеж?" реков. 
    „Надеж, нему?" рече таа и пак се помести на столчето. „Не, вие не сфаќате за каков човек ви зборувам. Едноставно тој беше над надежта или под неа, не знам како поточно да ви кажам. Па јас бев таа што му купував бои, четки, цели купишта сум влечкала дома, само да работи. Му велев јас ова, ти тоа работи го. Па јас бев среќна што имав маж-сликар дома. Ама ви велам, тој беше над сето тоа. 
    Еден ден кога се вратив дома, ете ти го пак пијан, крш и лом дома, ги исфрлил четките, боите низ балкон, ги искинал платната. „Шчо ти стана мор Кољо, сега, а?“ на коленици го молев да ми каже. А тој „Бегај мор, тикво една, шчо знајш ти? Ај кажи ако знајш з“ш го прам ова, а? З“ш го прам мор кажи?“ И натопорен, побелен во очите сакаше да ме задави. „Кому му требет мор мојте мачкајнци? Кажи мор ако знајш? Ко референт сум станал саде сега место кондиљ четка држам в раце. Светот ми се смејт: Никола Кркуљ, виш самостоен сликар, ха, ха, ха.“ И повеќе никогаш не фати четка в раце. Никогаш!" 
    Дождот продолжуваше и понатаму. Упорен и здодевен како политички говор или научно предавање на Симпозиум за водениот потенцијал на Република Македонија. Од левото око на госпоѓа Кркуљ потече солза, за миг се задржа на образот небаре се колебаше дали да остане тука или да им се придружи на капките надвор, но, сфаќајќи дека не е нејзин изборот, едноставно се стркала и умре во скутот на таа што, триесет секунди пред тоа, најженствено ја роди. 
    „Потоа го снема цели три месеци. Како наеднаш сосема да ми се испразни куќата. И денес не можам да си објаснам зошто така се чувствував. Ќе дојдев од работа, врти се, сучи се само кај него умот ми одеше. Кај е човекот, жив е, мртов е, па жена му сум. А кога се појави, уште од врата ми се нафрли. „Ушче си мор тука? Не си в манастир? Тебе само манастир те перит! Таму пепуни и карпуси да садиш!“ И потоа почна за политка да зборува. „Јас сум македонски б“лгарин!“ рече, жти мор, србокомунисто, марш надвор!“ Се разбира не го заушував ама многу лош ми се виде сјајот што му гореше во космичките очи, многу злоба и нетрпеливост имаше во нив. Потоа ми велеше дека е срамота што не си ја знам историјата, дека Питу Гули не се борел на Мечкин камен, туку пијан, од шанкот на некоја кафеана, само го набљудувал влегувањето во сопствената легенда, дека сите историчари треба да се наденат на кол горе на Калето. 
    Многу се исплашив. Си реков ќе загази човекот. Сакав само да знам кој му ја полни главата со мушички. Ама верувајте ми, тоа беше невозможно. Почна да ме следи во чекор. На училиште ми доаѓаше. Големите, клапнати уши на вратата од училницата ги лепеше само да не кажам нешто накриво на децата. Пушти брада. На сите собири одеше со бајракот напред. Никој позанесен од него не изгледаше. Еднаш дури и на телевизија го видов. Пцуеше ли пцуеше. 
    И толку. Како му дојде така му пројде. По два месеци пак си седеше на масата карши мене, сега малку нервозен, малку ко усрамен. А и годините, мислев, малку го подбраа. Само понекогаш ќе ми речеше:“Јас сум, мор, она шчо не сум. Јас сум сè она, мор шчо не сум. Требет во него да се пресељам. Да напрам нешчо со она шчо не сум. Да ме паметвет!“ „Сликај мор, Николче,“ му реков, „еве нови боици ти купив, четки од Скопје дури ти порачав!“ „Е, трубо една!“ рече, „јас ти зборвам за нешчо големо, а ти мене сликај. Ама ти е мал умот!“ И ред други нормални и ненормални навреди ми изналепи. 
    Потоа почна да ме тера прва јас да каснувам од јадењето. „Сакеш да ме отруеш, а мор?“ ми викаше и со тави, пјата, тенџериња фрлаше по мене. „Како сум сакала да те отрујам, мор, Николче?“ се бранев, колнев, молев. А тој „Мене, мор да ме отруеш, мене Нико Кркуљ, мор, иљачот на светот? Ќе видиш, мор, кој сум јас. Ќе ти покажам. На сите ќе ви покажам!“ И ми забрани да готвам. И главно на сува храна бевме. Мислам тогаш и го заработив чирот."
    
*
*         *
    „Простете," рече наеднаш госпоѓата Кркуљ и го прекина кажувањето. „Јас се заприкажав а ништо не ви понудив за пиење. Сакате една домашна?" 
    „Со задоволство," реков, „само да е комова!" 
    „Комова е, комова," рече, „од Коле варена!" 
    „Зарем варел ракија?" 
    „Секоја есен," ми рече кога се врати со шишето и ми нали една чашка. „Кај татко му во дворот имаа казан. Што и да правеше а главно ништо не правеше, ракијата никогаш не ја забораваше. Единствено по тоа личеше на охридски домаќин!" 
    „Блазе си му!" реков и тргнав една голтка од чашката. 
    „Простете," рече, „може малку издолжив ама пустиот мој живот дури и мене ми изгледа некако издолжен и раширен. Сега ќе прејдам на главното. 
    Еден ден, идам од работа а Коле како одвај да ме дочека. Му горат очињата, ја чепка брадата. „Кај ни е мор златото?“ „Кое злато?“ реков, „не сме златари мор Нико, низ дома злато да ни се врткет!“ „Давај го, мор оти те убив!“ И видов невидов ја извадив бурмата, петте наполеони со петлиња што ни ги даде тате за свадбата, едниот наполеон од свекор ми кога се роди Летка и ланчето што ми го даде свекрвата кога правевме строј. Ги зеде како нетука и џенем фати низ врата. Останав како попарена. Ме заболе нешто в душа, ме параа зборовите од мајка: „Чувај си го ќерко златцето, за црни дни ќе ти се најт!“ Ама не било, пустото за да се дочува. И си реков: „Поарно мир в куќи. По пустината нека фати златото. Ќе даде господ и друго!“ 
    По пет дена ете ти го Коле, смирен, ненапиен. Ми рече: „Ама се испостра и з“ш?! Знајш мор оти за топот на Илинден сите крушевчанки накитот си го дадоа? Ами селата наши од к“де камбани? За ними, мор, дури од Америка злато било праштано, од потта печалбарска делено! Знајш мор, просто, колку невести и момичиња се раскитиле само да се сменат клепалата со к“мбани? А ти, туф, туф, златото, па златото! Ситна душа си мор ти, ситна и неважна!“ ме јадеше, ме понижуваше, на голема мака се најдов. И потоа ми покажа ножици, долги и без врв како кај кафтанџиите. Кај абаџиите, знаете, се со врв. „Еве, во шчо го стопив златото, мор!“ рече. „Сега ќе бидет шчо ќе бидет!“ Не знам, верувајте, што имаше наумено. Да сакаше да ме убие, пологично би било нож да направеше ако, со оние дома што ги имавме, не му фаќало окото. Ама друго ти имал на ум. Друго. Сосема друго, на крај памет да не ти падне!" 
    Гледав во жената, потпивнував од ракијата, како стражар фатен на спање се чувствував и сè понестрпливо го чекав крајот на приказната. Надвор окапан по окната се беше вчулил дождот небаре пес-чувар врзан таму да моча. 
    „Бев многу исплашена. Не оти се плашев за себе, ама детето, си реков. Кајшто е одамна без татко, не бива и без мајка да остане. Затоа потајум почнав да се распрашувам кај оди, што прави, кој му ја полни главата, што има на ум. Но, никој изгледа не знаеше точно да ми каже. Луѓето, колку да се малограѓани, сепак првин својата работа си ја тераат. А изгледа од Колета одамна имаа кренато раце. Само ќе речеа:“Кој, она пијаничишчено? Тешко на жена му и децата ако ги имет!“ И толку! Само Ицана еднаш кога дојде на кафе кај мене ми поткажа нешто, дека наводно Коле мој со месеци се врткал околу езерото, дека со кајче одел до среде, па по Дримот до Струга и Калишта, па оттаму назад, до Заум и Свети Наум, па во Лабино, седнат врз карпите над тезѓавот, со часови мерел, премерувал со ендезето, нешто запишувал, па ќе фрлел поглед кон водата и ѝ се заканувал со златните ножици. Имало тука на плажичето и сè друго од терзискиот занает: јадици, черпии, напрстоци, утии мали, утии големи, басаџаци, тутаџаци, колтави, игли небаре сиот дуќан од татко му тука го преселил. 
    Вечерта пред да се случи тоа што се случи, дојде многу доцна. Лицето му беше испиено, брадата коштрава и разбуричкана. Ми рече: „Готово е! Готово е мор! Утре, пред да се обденит сакам да бидиш на Канео! Слушна?“
    Слушнав, како не слушнав јас сирота ама ништо не реков. Да знаев што се случува можеби и ќе сторев нешто. Ама тој одамна и мене, а ми се чини и сиот свет, нè имаше исклучено од своето постоење. 
    Пред зори се најдов кај што ми рече. Во темницата пред себе ги слушав вознемирените далги на езерото. Како некој од внатре да го бодеше, да го параше, игли ибришимарки како да му качеше по снагата. Ми се стори некој е пикнат долу во водиштето и без прекин врти на машина за шиење, свирка и потпевнува. А тоа само завиваше, ревеше, тихи крици испушташе небаре со ножици сечено по снагата и со утија притискано по рабовите. Небичас и со разденот, видов ми се крева езерото. Угоре, угоре ми се креваше. Гровташе водиштето, се пенеше, се виткаше небаре водено од некој невидлив диригент и по минута-две, по час-два или по цела вечност, можеби, пред мене, малку потаму од брегот, блесна најубавиот костум што го имав видено во животот, скроен и утелисан со сите мастрафи. Едниот ракав, ми се стори, течеше до Струга, другиот до Свети Наум. Пачавиците ко водопадите на Воден, ама сега скротени од мајсторска рака паѓаа право надолу во недокваканата темница. А најгоре, најгоре, од самоти јака извираше главата на мојот Кркуљ, мала и неизбричана: „Гледаш мор шчо можам?“ ми рече, „Езерото го скроив! Сега космосот со гордост мојт да гледет низ мене!“ И тоа беше сè. По пет минути, по десет, по милион можеби, езерото си се врати на себе, се распосла и легна тука пред мене, оттушено, спокојно како наеднаш да се ослободи од некој голем, канџест и здодевен крлеж. 
    Три дена потоа чекав да му го исфрли трупот на брегот. И уште три месеци. Ама не дочекав. Кога на соне си го видов јазот веќе пикнат в мозок, ја продадов куќата, ја оставив Летка кај мајка ми и се доселив овде во Скопје. И првпат го послушав Никола. Се затворив овде во станов. Тој ми е манастир. Кој уште оди по вистинските? Ми ги носи поштарот парите секој месец, а храна набавувам со корпата долу од кај Реџо. Му ја пуштам секое утро со нарачката и парите внатре, тој ми ја полни и си ја тегнам до горе. Никаде не излегувам. Надвор е гадно и тажно, а може и Коле да се врати! Што мислите вие?" 
    Седев така накострешен, ококорен, сетив водениот пес надвор се одврзува и се мавтосува од прозорците. 
    „Што мислам јас?" се сепнав. „Не знам," реков, „навистина не знам. Веројатно ако човек има талент а кога ќе му дојдат годините за зрели дела нервите му се тантела, тогаш сè е можно!" 
    Сега кога го привршувам запишувањето на приказнава за Коле и Калина, само уште ќе додадам дека на излегување од манастирот на госпоѓата Кркуљ, таа, малку со прекор малку со страв, ми рече: „Ве молам, напишете ја како што ви реков. Без додавања. И простете за она со кошницата. Намерно беше." 
    „Нема зошто," реков, „напротив, мило ми е!" 
    И навистина ми е. Еве, читајте!
    
    (Од Триполската капија, 1999)
ТАСИЧО
    
    
	Не знам точно што се случи таа предвелигденска вечер 
во Битола, ама денеска, кога седнувам да запишам нешто за неа, по малку ми се темни и денски мрак ми паѓа на очи. Дали тоа беше од претпразничната треска што отсекогаш сум ја мразел или од многуте заклани јагниња обесени по излозите на претрупаните битолски касапници или од ненадејното доаѓање на Тасичо, не знам. Но, како поминуваат пролетните денови проследени со задолжителното ноќно гровтање и бување на бомбите од авионите на суетната Алијанса, сè повеќе се уверувам дека темницата, како и секоја друга темница, ми идела а и тогаш ми дојде од човек – во случајов Тасичо. Оти таман ни имаше тргнато на поарно, таман ја имавме сварено грозната возбуда од блиската војна, таман навиката да се живее и со најлошото ни имаше некако влезено во крвта, токму тогаш, баш во пресудниот миг на нашиот душевен пресврт, се појави тој и безмилосно нè врати во мракот. Жена ми и јас сме мирни луѓе, не сакаме на мравка да згазнеме а камоли некого да не примиме дома и да не го угостиме. Така се случи и со Тасичо. Значи си седевме дома јас, жена ми и татко ми, од убаво поубаво ни беше зашто надвор, по долгата и скапа зима, по првпат се спушти спокојна, пријатна ноќ и мајчински ја прегрна лозницата што со своите ластари имаше дојдено до самоти прозорец и како некој воајер, од мракот, ѕиркаше внатре во кујната небаре чекаше да ѝ понудиме од вапцаните јајца собрани во длабоката пајнца останата уште од времето кога мајка ми беше жива и редовно, без оглед на времињата, си ги тераше адетите. Не случајно ви ја споменувам лозницата зашто сè почна од неа. Две недели пред тоа имавме дојдено од Скопје за викендот зашто татко ми лежеше в кревет фатен во левата рака и левата нога и прво што ни падна на памет да направиме беше да се изреже лозницата. Оваа операција години наназад ја правеше татко ми но бидејќи сега не можеше ни да стане од кревет, јасно беше дека работата требаше да ја завршам јас. А јас немав појма како се прави тоа. 
    „Викни го Тасе!" рече татко ми и пак си задрема пикнат во јорганот.
    „Тасичо знај?" реков и брзо-брзо отрчав преку плотот да го викнам зашто тој живее во куќата карши нас, в уста ни се или „в уста му сне“ што би рекла мајка ми. Среќа тој беше дома. Широко ми се насмеа кога виде дека му го пречекорувам прагот, ме викна на една лута, на едно пиво, на чаша лачено винце, на сè ме викна, ама јас безобразно го одбив оти само лозницата ми беше во главата. Лозницата та лозницата.
    „Ќе можеш и нашата да ја изрежиш?" го прашав кога тој ми рече дека наскоро ќе ја режи неговата.
    „Што е това," ми рече на неговиот специфичен, македонско-бугарско-српски јазик. „Час ќе биде готово!"
    „Не мора денес!" реков снобејќи се, „во текот на неделата, кога ќе можеш!"
    „Ќе ја биде!" рече Тасе и се пикна во темната визба зашто таму лете зиме живееја со жена му иако имаа убава куќа на два ката! 
    И навистина Тасе го одржа зборот. Кога дојдовме вчера лозницата беше уредно изрежана, скротена и насочена во правецот за кој се договоривме. 
    „Ти должам пијачка!" му реков кога го видов во задолжителната тренерка како седи на клупата во својот двор и замислено слуша вести на радио Приштина, Белград или некоја друга српска радио станица.
    „Ништо не е това!" ми рече и, како да не ме забележа, продолжи да слуша на големиот, црн транзистор. „Само терај работа!" додаде и молкна.
    Но поканата за пијачка добро ја беше запаметил. Тоа, сите дома го сетивме на сопствената кожа, а најмногу татко ми којшто и ден денеска уште ми е лут. Можеби звучи неверојатно, Тасичо и жена му ни се први комшии но, верувајте, не паметам кога дошле кај нас дома. Ни едниот ни другиот. Дали таква навика се имаше створено меѓу нас, дали секој премногу се занимаваше со себе, дали времето до толку ги оттуѓи луѓето па дури и првите комшии повеќе не си го пречекоруваат прагот, не знам. Знам само дека таа предвелигденска вечер, од никаде, од самата априлска глувотија или од облачното битолско небо наеднаш никна Тасичо на нашата врата, влезе и заборави да излезе!
    Веднаш рипнавме на нозе, мислам жена ми и јас а татко ми само ја измолкна главата од под синиот јорган и си ја поднамести на белото зглавје готов да фати муабет за партизаните, балистите, Идризово, болестите или нешто слично од неговиот, за нас, здодевно познат и избанализиран репертоар.
    „Седи!" му реков и му го подадов столот на кој дотогаш седев. „Што ќе се напиеш?"
    „Една лута, ако имаш!" рече и се залепи за столот со најголем ќеф.
    „Ова е домаќинска куќа," реков,"малку домаќинот ни е во аут ама затоа јас сум тука!" И отидов до другата соба во која беа децата коишто, кога чуја кој ни влегол дома, направија чудни фаци и до крајот на вечерта не стапнаа в кујна.
    „И како врвите?" рече Тасичо кога ја голтна првата чашка на екс и го зеде шишето што го имав оставено на маса да си тури втора. 
    „Врвиме!" реков и погледнав во жена ми која седната во нишата ми даде знак да внимавам на времето зашто се имавме договорено некаде околу десет да излеземе в град и малку да прошетаме низ Битолата. Погледнав дискретно во часовникот и видов дека е само седум па со раката ѝ дадов ишарет дека сè ќе биде во ред.
    „Ти не пиеш?" рече Тасичо и веќе си тури трета чашка од шишето.
    „Пијам антибиотици," реков.
    „Добре, добре!" рече Тасичо на неговиот карактеристичен говор и се сврте малку да прави муабет со татко ми, за здравјето нормално го прашуваше, а овој де кимаше де нишаше со главата во зависност од тоа што беше прашан.
    Тасичо беше, нормално, облечен во сините тренерки и сè нешто му беше жешко, сè нешто скиташе со погледот низ кујната како да го бараше прозорецот за наеднаш, со крупните, влакнести раце да го отвори и да го пушти внатре студениот воздух од надвор.
    „Тешки времиња!" рече потоа обраќајќи ми се мене, „што мислиш ти за ова, а?"
    „За кое?" прашав како да излегував од некоја неподносливо здодевна дремка што ми паѓаше врз очните капаци.
    „Па за Србија, за Натовците, за војната!"
     „Ништо," реков, „ова не е наша војна. Тие што си ја измислија тие нека му ја мислат!"
    „Како не е наша?" рече Тасичо и ме погледна божем строго додека си ја наливаше следната чашка, „Ми смо много повржани со Србите. Ми смо браќа. А и ја знаемо народната: кога игра мечка кај комшијата бргу ќе заигра и каде нас!"
    „Уживај бе Тасич!" реков онака без врска зашто ова ми беше омилено обраќање до него, „никој нас не нè удира, ние одамна сме удрени од Господ!"
    „Уживам, уживам!" рече Тасичо, „ама братот горе ни ги турна браќата ваму доле! Утре до Битола ќе ни дојдат!"
    Ужасно го мразев муабетот. Со години сум слушал вакви муабети од најразлични луѓе но веќе ми беше дојдено до нос. Зашто, на крајот, сè завршува на истото. Пијаното друштво се растура со тешки ветувања за брза средба што никогаш нема да се оствари. Ама сега пред мене седеше Тасичо. Мојот прв битолски комшија. Мојот прв фудбалски тренер од пред триесет и кусур години. Човекот кому јас му го измислив прекарот. Се викаше Тасе но од милост го завикавме Тасич а на тоа го додадовме членот от којшто во Битола ја губи последната согласка и задолжително завршува на о па така стана Тасичо. Беше тоа прекар наденат со љубов, измислен од благодарност за човекот кој го донесе првиот прописен фудбал и првите нормални дресови и копачки во нашето маало за да го основаме толку саканиот тим што потоа се натпреваруваше во штотуку оформената градска лига на Битола. А тој сега беше дома кај нас можеби по првпат во последниве триесет години. Барем љубезноста мораше да се сочува. Што можеше друго да се стори за човекот што, како невиден, ја локаше ракијата и сè повеќе се заковуваше за столот запаѓајќи пополека во неверојатни парчиња монолози?
     „Србија е јака!" рече Тасичо, „не можат лесно со неа Американците. Не е ова Садам и Ирак!"
    Се обидував некако да одржувам активна неутралност, да се држам до ставот дека ова не е наша војна, дека Србија одамна е друга држава а ние друга, но дека сите сме луѓе, дека ми е жал за бомбардирањата и за луѓето што во неволја сосема го изгубиле компасот, дека не е храброст тоа што на знак за тревога место долу во скривниците се качуваат горе на покривите и гледаат огномет туку манифестација на апсурдниот балкански ум, па му ја тутнав сликата за бегалците од Блаце, убиените на својот пат до спасот во Албанија или Македонија, но очигледно до неговите светнати и затапени очи не стигаше ништо, тој само својата мисла ја следеше и постојано се удираше по широкото чело небаре сакаше од зад него да извади уште нешто, уште некој аргумент што требаше сите да нè разоружа и да нè сврсти во негови истомисленици.
    „Е, Србија," продолжи тој, „тоа ти е земја. Овде, овде сите сме мочковци! Сме се фатиле со НАТО. И што бомбардираат, знаеш? Макети. Картонски макети. Милошевиќ е мудар! Не ќе им даде фабрики да рушат!"
    Ја погледнав жена ми барајќи некаков спас но таа мрачно ми возврати од нишата и нервозно запали една од цигарите што стоеја на фрижидерот. Татко ми веќе се загуби и сега само беспомошно нишаше со главата обидувајќи се да не му падне и да не го засрами пред снаата, пред синот и пред првиот комшија.
    „Тие само џева дигаат!" продолжи Тасичо, „а ваму брат ми ми вели во Вршац нема ништо! Ама буквално ништо! Си бил во Вршац?"
    „Еднаш!" реков кога го чув часовникот во салонот како отчука осум, „уште кога бев во војска. Убав град!"
     „Леле!" рече Тасичо и стравично се удри по главата на која, некаде од темето надолу, висеа неколкуте долги влакна преостаната коса, „не знаеш ти какво место е Вршац! Лани бевме таму со Наталија за нова година. Како нè пречекаа!"
    Нервозата во кујната растеше. Нервозна беше жена ми, нервозен беше татко ми, нервозен бев јас. Од надвор наеднаш се зачу брз и неконтролиран вресок на подивени мачки а наеднаш и гласот на Наталија, жената на Тасе, која свика првин по мачките и ги растера а потоа и по Тасичо.
    „Тасе, Тасе!" викаше таа, „ајде прибирај се!" и потоа исчезна во длабините на куќата зашто јасно се чу тресокот на вратата што, веројатно се затвори зад неа.
    „Сега, сега!" свика Тасичо од нашата кујна и не се помрдна од место.
    Малата надеж дека комшијата најпосле ќе стане и ќе нè остави да излеземе како што планиравме веднаш исчезна. Станав и запалив цигара сакајќи да му дадам до знаење дека треба да си оди, жена му го вика, мачките го викаат, темницата го вика. Но тој спокојно си доли од веќе полупразното шише и пак се удри по челото.
    „Леле, бе, леле тој Вршац! Какво пиво имаат! И те служат надвор у едни бавчи со дрвени клупи и буриња пиво. И не во чаши! Ти седиш а ти иди една келнерка, со кусо сукњиче и ништо те не пита! Само те мери овака, од глава до пете и на Наталија ѝ дава пола кригла а мене цела! Па си пијуцкаш, милина една. И нема мезе како кај нас. Домати и пиперки и крастајци. Таму това го фрлат на свињите. Туку ти носат месо, мешано месо, овака насецкано и наредено на пијата. Јади, пиј, јади, пиј и тамам си се напунил ете ти пак пршута, кобаси, ладно печење, што да ти кажам, рај! А местото не е како каде нас туку рамно, рамно, тепсија еееј!"
    И наеднаш замолча. Молчеше, молчеше така едно минута време и таман помислив дека сега ќе стане и ќе нè остави да направиме нешто свое во тој дел од нашите животи, кога Тасичо повторно со големите рачишта се тресна по тимбата и продолжи:
    „Лееле! Па таа Панонија! Рамно, рамно, море житарици, јачмен, педа земја нема необработена, абе некој делкал, делкал тука, милина да ти е да гледаш. А горе небо, мислиш се споило со рамницата, си се љубат така, си се сакаат, ееј Банат, ееј Срем! Абе што сме ние овде. Една Пелагонија а и таа е трчај, трчај па некое нивче, вози, вози па некое лозје! А таму, еееј!" вели Тасичо и удира по масата а татко ми се сепнува од дремката, ги кокори очите и кога не сфаќа што се случува повторно го вовлекува вратот, ја пика главата под јорган и загрчува како да го колат. Седиме уште ние со жена ми, разменуваме погледи, што таксират нè снајде но тука завршува сè. Ништо веќе не може да ни помогне. Часовникот безмилосно отчукува десет а Тасичо налева нова чаша од сиротото шише кое збунето од сопственото брзо празнење глупаво се топори на масата. 
    „А Београд ти е посебна приказна. Еееј! Прошеташ по Теразие, питоми луѓе одат околу тебе. Гледаш – господа! Со шмек беее! Како одвај да чекаат да ги прашаш нешто и сè ќе ти покажат. Душата ќе ти ја дадат да им ја побараш! Еее Срби – тоа се луѓе. А не ние овде! Сељак до сељак! Те гледа и те мрази. Магарето да му цркни на комшијата. Не бе, не! Не сме ние луѓе! Или београѓанки! Жени бе, госпоѓи! Натнале кусо па фрц, фрц – елеганција! Очите ти се пунат! А не ко оваа мојата. Само стега, стега, нема па нема. Е нема! Да си бевме во Југославија што ќе ни фалеше? Глупи се, ти велам, ова Европјаните! Тие ќе рушат што кралеви и цареви не срушиле! Срам их било!"
    Јас и жена ми веќе корзираме од кујната в ниша и назад од спротивни правци, пушиме како побудалени а Тасичо ништо не забележува, говори ли говори, ги спушта нашите и ги крева Србите до небеса и уште погоре.
    „Срам да му е!" вели најпосле жена ми, „заборава чиј леб јади, кој му ги учи децата, кој му даде толку куќи да направи! Ми иди да ја исечам лозницата од корен што ми го донесе дома Србоманов!"
    Јас ја стегам, ја сопирам, срам ми е а и жал за Тасичо, со него и за него имам сè убави спомени, зарем сега да се скрши чинијата? И малку се средуваме, седнуваме секој на своето место а Тасичо пак се удира во челото и сега е веќе во родниот Босилеград.
    „И тој пусти Босилеград," го слушаме, „луѓе се това бре, вредни, вредни луѓе. Го паметиш татко ми Ефтим, доваѓал тука каде нас, па ќе донесе компир бре еееј, сладок, сладок прсти да си полижеш. Една пиперка наа, бабура, зелена, зелена па ја туриш у гравче па мискојна шири!"
    „Да не сакаш кафе?" велам кога забележувам дека шишето е празно и дека овој класичен Тарантиновски тип цело време зборува за јадење, пиење, за Срби и жени. Ова ми беше сламка надеж дека можеби ќе му текне дека помина единаесет и дека сиктер-кафето ќе го крене од кутриот стол и ќе го однесе во неповрат. Но тој само кимна со главата небаре му беше страв да не му побегне некоја надојдена слика или мисла. Наеднаш се удри по челото по којзнае кој пат во таа велигденска вечер и сврте кон она што задолжително го прави секој маж здодевен и одвратен.
    „А и ова! Служам јас војска у Београд. Ама војска не ко оваа нашата еден без двајца. Служам горе на Вождовац – топчија прва лига. Млад, здрав, прав ко пушка! Многу ме сакаше капетанот! Еден ден ме викна и ми рече: „Ела ваму ти бе бабачко! Ти ќе бидеш десетар и нишанџија!“ А јас, брковите нафрчени, главата горе, се дујам, се дујам еееј! Ама ич оште тогаш ги неќев Словенците! Себични, бре брате! Ќе добијат това пакетите и ќе се скријат в ќош никој да не ги види, иаз“к да му е! А Србин! Србин сè дели, брате! Нема тука трте мрте! Това се луѓе! Еднаш дури ќе задавев еден Словенец. Ми рече нешто, мамката да му ја ебам, не помним сега точно што, а јас онака набиен оти тогаш две години бокс тренирав, го фатив за гуша и го стегам, го стегам и ништо не гледам. Вратот почнал да му посинува и готов бил да не скокнеа другите да ме спречат. Чудно многу чудно, давиш а не осеќаш!"
    Му го пикнав кафето под нос а тој од навал, без чувство едноставно го шмркна во две голтки и продолжи да мели, да мели веднаш тука на два чекора од креветот на татко ми којшто тешко дишеше и офкаше во сонот небаре самиот Тасич го сонуваше во велигденската ноќ оти веќе беше поминал полноќ и имаа наближено првите мугри. Ми се стори ко да ги чув првите петли како се огласија во глувотијата на надвор спокојната априлска ноќ. Но Тасичо продолжуваше да ломоти, да слика, да реди, нижи парчиња спомени иако сè понеповрзано, сè понедоизречено, пелтечеше веќе, пена на уста му излегуваше. И таман ќе замолкнеше и необично долго ќе седеше така со клапната глава а ние таман ќе помислевме дека е готово и дека барем во раните зори малку ќе прилегнеме тој пак, наеднаш и неочекувано ќе се вратеше во погон, ќе се удреше по чело и пак започнуваше нешто за Србите, за бомбарадирањата, ги пцуеше Натовците, Европејците, Русите.
    И наеднаш сè се сврши. Во еден, единствен неочекуван миг. Можеби сме задремале или можеби самиот господ бог смеша прсти но знам дека кога добро ги отворив очите во столот на Тасичо немаше никој. Буквално никој! 
    Само горната тренерка бесрамно висеше префрлена преку потпирката од столот и ни се клештеше. Со жена ми отрчавме до влезната врата но и таму немаше никој. Ни во клозетот, ни во визбата зашто имаме внатрешни скали што директно водат до неа. Настана збрка, настапи кошмар зашто немавме рационално решение каде, кога и како исчезна нашиот Тасич. Се плеткавме така уште малку, го подбуцнавме татко ми да не грчи толку гласно, го угаснавме светлото и лека полека небаре преплашени од некаде, од самите пазуви на ноќта да не ни никне повторно Тасичо и да не ја продолжи својата долга, испрекината, Тарантиновска приказна, тргнавме кон спалната. Уште еднаш подзастанавме, но бидејќи ништо не се случи, кроце-кроце влеговме во спалната и крадешкум, со олеснение во душите, се пикнавме в постела.
    Дури по два дена, кога ги собиравме пљачките и се подготвуваме да тргнеме назад за Скопје, го видов Тасичо како клекнат, скукулен покрај црниот транзистор сместен на симсот од прозорчето на неговата визба слуша втренчено вести на Радио Приштина, Радио Белград или некоја друга српска станица. Го поздравив а тој некако срамежливо, со ситна грижа на совеста, можеби, загледан во прозорецот од нашата кујна низ чие перде ѕиркаше белата глава на татко ми, само ми мавна со раката без ништо да ми рече.
    „Живот!" ѝ реков на жена ми две минути подоцна кога со колата свртивме лево и излеговме на главното џаде што по два часа нè одведе многу поблиску до мирисот на војната а многу подалеку од секојдневната, банална болка на битолското мирнодобие.
    
    (Од Триполската капија, 1999) 



СКОВА
    
    
	Господе, немав појма, дека да наследиш куќа било 
вистински кошмар! Особено ако куќата е стара и ако бара поправки секоја година или, во мојот случај, секое лето, зашто во другиот дел од годината не можев ни да помислам да се зафаќам со таква ѓаволска работа! Жена ми постојано ми велеше: „Не е само да имаш куќа туку треба пустата и да се одржува. Греота е да се распадне сама од себе. Што ќе речат комшиите? Нека е и во Битола ама наша е! Кој ќе ни ја поправи ако ние самите не си ја дотераме? Ај, остави ги тие книгите и тркни до таму. Види што стана со сиротата, дали уште капи, да не се полни визбите вода, да не паднал некој од таваните!" Имаше право знам иако ме нервираше тоа што за куќата говореше како за дете кое го немавме ама јас, како што ме дал господ, повеќе загледан в облаци одошто вземи, сè туку ја одлагав работата. Вистина ќе навратев еднаш годишно, некогаш двапати, ќе прокрпев нешто набрзина колку да се рече дека нешто сум сторил и ќе си се вратев назад во Чаирот со лажно смирена совест дека сепак се грижам за неа.
    Но петтата година од моето сурово сопствеништво над оваа куќа ги изваде на видело сите нејзини мани и сета моја негрижа. Дојде нож до коски што се вели! Или сериозно ќе ја поправав или требаше да ја дадам на оглас и да ја продадам! „Татко ти со благослов ни ја остави," ми рече жена ми, „таква куќа не се продава!" Ова беше доволно да ми ја реши дилемата и една спокојна приквечерина од месец јуни, мислам, да ме донесе во Битола. Имав намера да останам дваесетина дена, да земам мајстори, да работам со нив колку што можам, да ги фатиме сите ѕирки проѕирки, да ја поправиме фасадата, да ги малтерисаме ѕидовите, да ги варосаме, или накусо, да ја направиме пристојно место за живеење! Големи планови за малкуто време и малкуто пари што ги имав на располагање!
    Нема да ви говорам како изгледаше спиењето во таа аветска куќа првата ноќ од мојот престој таму зашто ќе речете дека татко ми згрешил што ми ја остави мене а не на некој комшија, скитник или, едноставно, на државата. Дури кога се разбудив утредента, креветот пропаднат, по јорганот парчиња малтер и трски од дупнатиот таван, душемето искривено и подуено, бањата катастрофа, пенџерите скршени, дограмата излупена, покривот вдлабнат и азер да падне и да ме поклопи, сфатив до кое дереџе сум ја дотерал работата за само пет куси, непрокопсани години на бадијалџилак и занесување. Но, си реков, сега му е мајката! Дојде времето кога пропуштеното, со голема волја, многу напори, во силен налет, може и мора да се надополни!
    Кога излегов и се растрчав низ градот што го знаев, што се вели, ко сопствениот џеб, работите бргу тргнаа на арно! Најдов и пазарив мајстори. Ми рекоа сè ќе направат до варосување, молерајот, демек, не бил нивна специјалност. Се мислев дали така ми одговара зашто не сакав двапати да се погодувам со различни луѓе, но бргу ме убедија (сега им сум благодарен за тоа бидејќи немаше да ја пишувам приказнава и не ќе се чувствував на душа така како што се чувствувам!) дека молер лесно ќе најдам. „Сите стечајци во Битола а ги има прсиплева, се или таксисти, или бербери или молери!" Потоа работите си го зедоа својот тек! Полека но сигурно. Откако им изнакупив сè што им требаше, мислам, песок, гасена вар, нова дограма, разни штици, талпи, летви, купишта евтин паркет, шајки, бруќа, црева, пластични цевки, тештици, коленца, вентили, казанче, шолја, плочки подни, плочки ѕидни и секакво друго зајре, се смирив и со саати гледав како полека но сигурно куќата се оправа. По петнаесетина дена таа наеднаш почна да си го добива ликот, само уште посвеж, поубав, позаводлив. Небаре старец што наеднаш испил некој прецизен лек па сега, ободрен и моќен, почнува да се кочопери и да се занесува!
    Мајсторите ја завршија работата или, поправо, ја завршија својата а отворија милион други! Сето тоа, купиштата гнасен отпад, валканиот под од остатоци и храна, нечистата, иако нова, бања, одвратно загадениот двор од човечка неодговорност и животински измет, требаше да го средам јас! И го средив, со овие мои неверојатно вредни раце иако три дена потоа, ко полуден, се миев пет пати на ден за некако да исчезне смрдеата што се имаше закачено за мене ко некој ненадоен крлеж. Верувајте ми, ми се смачи животот и таа моја куќа и сета Битола! Уште малку ми требаше, иако дојден до крајот, да се откажам од сè, да си ги соберам работите и да ме снема оттаму за секогаш! Но работите си имаат свој тек и тој никогаш не се менува под кое и да е и какво и да е човечко влијание!
    Значи,таман сакав да се препуштам на нафаката и да исчезнам од овој мал, одбивно зацементиран свет, кога на вратата се појави К. Не, нема никаква врска со оној К. на Кафка! Едноставно сите го викаа К. што беше кратенка од името Крсте што најверојатно (не знам, не сум проверил) стоеше во неговото крштениче! „Влези К!" му реков. Чекав едно пет минути, ми се чини, да сфати што му реков оти тој стоеше пред влезот ко закован, ништо не говореше, ниеден дел од своето кусо, дебело тело не го помрднуваше. Дури потоа, по тие пет минути, ми се чини, наеднаш даде знак дека е жив и дека некакви сигнали стигнале до неговата моржовска глава преку дебелиот, неверојатно згоен врат! Обично вака ви доаѓаат на врата луѓето кога имаат нешто непријатно, најчесто тажно, да ви соопштат. Но К си беше таков од раѓање, таков сите го знаевме, иако тој беше многу постар и може имаше друго знаење за работите. Но тоа си е веќе друга работа. Битно е да ви кажам дека неговата ненајавена појава на мојата нова, лакирана врата, воопшто не ме вознемири. Зашто, ве прашувам, што можеше лошо да ми каже? Сè лошо што можеше да се случи ми се имаше веќе случено, мислам, на умирачки на родители, блиски и такви работи. Затоа чекав, мисловната машинерија, зар’ѓана и закочена од дебелите наслаги чисто сало, да го помрдне ова тело навнатре или нанадвор, сеедно на каде ќе избере да тргне. К реши да влезе.
    „Браво, машко!" ми рече кога седна на столот и ја зафати, ми се стори, половина кујна. „Така се прај! Одма сè, а не ко некој, годиње!" 
    Од некаде извадив ракија и го понудив.
    „А не, моето одамна си го испив!" ме пресече и остана доследен на тоа иако јас, по стариот обичај, сепак му турив една верувајќи дека како мнозина други, и тој ќе се премисли и ќе ја „џитни“ како што велат битолчани, но, чашката, за големо чудо си остана негибната до крајот на неговиот кус престој во мојата куќа. 
    К. не зборуваше ништо едно десетина минути. За цело тоа време ни неговата тешка маса од сало, коски, месо и нерви заедно со испружената покуса нога под масата не се помрднуваше од место. Само, од време на време, ми се стори, се обидуваше (иако многу тешко му одеше маневарот поради дебелината и кусоста на вратот) со кусо потстрижената глава што одвај ја поместуваше лево десно, (кај овој човек, мислам, сè беше покусо од обично – висината, косата, нозете, рацете а можеби и нешто друго, не знам, не можам сега да се сетам) да види до каде ми е работата, до каде сум стигнал со поправките, со којзнае уште што, мислам. Не ми беше многу пријатно, признавам, но знаев дека малскиот ред бара да ја истрпам оваа „инспекторска“ мисија на кусиот. Зашто само тој и никој друг, можеше, по премолчена согласност на сите во околината, да доаѓа без покана таму кајшто се работи и да изврши надглед! Не знам какво задоволство наоѓаше во ова, но го оставив спокојно да си ја заврши работата иако, од време на време, се чешкав кај бакембардите, си го фаќав тилот со левата рака и си ја кубев изретчената и обелена коса.
    „Уште Сковата ти фали!" рече К. стручно по десетминутниот молк небаре завршувањето на мојата работа му беше бескрајно важна. „Уште тој и готов си!" додаде.
    „Сковата?" реков. „Не беше тој кондураџија?"
    „Кондураџија е само зиме а другото време е бојаџија!" подготвено ме пресече К. чудејќи се како тоа не го знам.
    „Добро," реков, „а каде да го најдам?"
    „Никаде!“ ми рече К. „Нема шо да го бараш. Тој знај и самио ќе дој!"
    „Од каде знае?" реков.
    „Знај," рече, „кога чоек живеј од то мора да знај!"
    Потоа поминавме уште половина час во чудната тишина што во меѓувреме се спушти и стежна врз душемето од неваросаната кујна. Бев преуморен, пренапрегнат, од време на време ми идеше да врескам од мака и немоќ зашто сакав да се заврши работата што побргу, да се спакувам и да ме снема таму кадешто мислев дека припаѓам. Но ништо не реков, никаков крик не испуштив, никаков знак дека ми е дојдено до носот не дадов, што можев да кажам, ви се молам, секакви фрази се имав изначуено во животот, секакви глупости изнавидено, секакви поведенија изнатрпено. Седев така заутен на столчето, на работ од очајот, нервозен од мерата надвор, загледан лажно во Крстета, во сликите закачени на ѕидот зад него, во грдиот таван над него, грдите ѕидови околу него. Не знам зошто, не знам од каде и како но сè, сиот мој стеснет, унижен, обезглавен свет наеднаш почнав да го доведувам во врска со него. Сè, дури и она што ми беше и што не ми беше, ми стана К.. Се џарев во него или низ него сеедно и чекав, којзнае зошто, токму од него, од таа неподвижна, тешка, грда маса од месиште и сало што необично тучно дишеше, збиваше, офкаше, да дојде спасот. И дојде. Необично и ненајавено. Кога најмалку очекував. 
    Одеднаш, од самата тишина или од приквечерината или, што беше најверојатно, од самиот К. којшто, ко еднаш ангелот Деница во рајот , се стресе и се отвори, излезе тој – Сковата. Насмеан, висок, во син работнички комбинизон испрскан со вар насекаде, во левата рака кофа со бела течност, во десната дрвена скала на расклопување, за појасот заденати најразлични четки. Од зелените очи му излегуваше необичен сјај небаре светец привремено симнат од некоја фреска за да ми ја дотера куќата, да ја светне, црква да ја направи, а потоа да се врати назад на студениот ѕид од некое блиско светилиште на кое веројатно битисува. „Почнуваме," рече. „Намести ја скалата!" Одев по него и му ги слушав кусите, прецизни напатствија. „Дај ми ја четката!" „Не таа, другата!" „Дотури малку вода!" „Пази да не се згрутчи!" „Тоа е тоа!" Мислам за нула време ѕидовите беа готови. 
    Мирисот од пресната вар пријатно ме замелушуваше и мене, и тишината во куќата и ноќното пиле надвор што притаено во некое агле од темницата, спокојно си псалеше. Гледав во Сковата како потоа, качен на скалата, ко некој огромен џин, сам, со нозете, вешто ја помрднува и брзо ги покрива грдотиите од широките тавани. 
    „Сакаш малку сам да пробаш?" ми рече наеднаш Сковата качен на најгорното одморише од скалата кога стигна до таванот од кујната, последниот што остана за варосување. 
    „Ми е страв!" реков ко мало дете. 
    „Од што се плашиш?" ми рече Сковата.
    „Од сè," му реков, „од висина, од себе, од светот!"
    „Качувај се ваму!" ми рече.
    „Не можам," реков, „ми се врти!"
    „Качувај се кога ти велам!" ми рече, наеднаш се спушти, ме фати за рака и, по три секунди, се најдов искачен најгоре на дрвената скала десетина сантиментри спроти исправениот Скова. „Земи ја четката! Така! Држи ја!"
    „Не можам," викав, „вака со вратот нагоре ќе ми се слоши и ќе се акнам долу."
    „Глупости!" рече, „така им се чини на сите уплашени душички кои без посебна причина, некаде, низ текот на времето, ја загубиле самодовербата! Сега ќе ти покажам колку е лесно! Само ти држи ја четката! Така!"
    Ја стегнав дрвената рачка од четката и осетив како преку нејзините бели, влажни влакна го допирам таванот. Со десната рака, Сковата цврсто ја фати мојата десна рака со која ја држев четката и полека ми ја придвижи. 
    „Така, така!" ми рече, „ете го мачкаме заедно, гледаш?"
    „Убаво е!" реков и наеднаш сетив необична леснина на душа.
    „Мачкај!" ми велеше Сковата додека ми ја движеше раката по таванот а со нозете ја поместуваше скалата под нас. „Замислувај дека црташ ѕвезди. Дека таванот е второ, твое, само твое небо по кое можеш каде сакаш и кога сакаш да си црташ ѕвезди!"
    „Замислувам, замислувам!" велев и лесен ко пердува, без вртоглавица, главоболка, мачнина, го боев, го красев, го китев со веди второто, прекрасно, само мое, бело, чедно, девствено небо…
    Не знам колку време поминав во таа блажена активност но знам дека потоа, по една минута или по цела вечност, којзнае, се размрдав, ширум ги отворив очите и го здогледав К. како ’рчи на столот со покусата нога сè уште пикната под масата. Го фатив за рамења и го здрмав. 
    „Сеј си машко мадро!" ми рече спокојно со полуотворените очи. „Тој знај и ќе дој! Уште не ми верваш?"
    Се спуштив на столот од спротива и по долго време човечки се насмеав.
    Ми беше многу, многу лесно на душа. 
    
    (Од Раскази од шести кат, 2003)
    
ГРАНИЦА
    
    
 	Оваа куса приказна е за Јорго Дурда. По името и 
презимето веројатно погодувате дека станува збор за Влав. Власите ги има и ги нема многу низ Македонијава. Некои велат дека дошле овде како римски колонисти во вториот век и како крунски доказ го наведуваат јазикот којшто, се чини, заедно со португалскиот, е најблизок до латинскиот. Други сметаат дека дошле од ориентот па го презеле постоечкиот, трети дека отсекогаш биле овде, четврти ги сметаат за наследници на старите Македонци, петти…Но тоа не е толку важно за приказнава. Важно е дека родителите на овој Јорго за кого ќе ви говорам дошле некаде по Првата светска војна од денешна Албанија од областа околу Корча односно од местото Москополе, некогаш големиот, просперитетен влашки град, веројатно најголемиот и најразвиениот во нивната историја. Зошто дошле, како дошле не знам но знам дека Јорго им беше единственото дете што е речиси висок просек за Власите зашто, обично, или не се женат, или ако се оженат немаат деца, или, во најлош или најдобар случај, што се вели, имаат едно. Така и Кочо и Марика Дурда. Си го родија Јоргота и си го пораснаа овде во Битола,па цел маж им се стори. 
    Но приказнава не започнува во Битола туку во Гопеш, едно влашко село горе во пазувите на Бигла на еден час одење пешки од Смилево или од Кажани, сеедно. Овие Кочо и Марика Дурда за кои ви говорев, не дошле веднаш од Албанија во Битола туку првин се населиле во ова високо планинско место. А Гопеш тогаш, по Првата светска војна, иако оштетено од воениот виор, сепак било гратче со пет-шест илјади жители, сè Власи. Си имало свои продавници, свои аптеки, училишта, и српски, и бугарски и влашки, во зависност кој од соседите владееле со Македонијата. Еднаш неделно имало дури и голем пазар на кој свои производи продавале селаните од Смилево, Лера, Доленци, Метимир, Свињиште, Стрежево… Кочо и Марика си купиле убава куќа на теферич, со поглед свртен кон трите, превисоки и преубави врвови на Пелистер, бели и голи, кренати како три лични ангели над зелените кории од Бигла, Баба, Бушова… По Втората светска војна, без да ја продадат куќата во Гопеш, дошле во Битола каде, на скршнати години, им се роди Јорго. Јорго Дурда. Радост и крепост за обајцата. И како растеше, од време на време, особено лете кога ќе спукаа жештини во Битола си го носеа горе во Gopeshi nostra како што викаа, да сети што е природа, да се изнадиши воздух, да му станат образите црвени и полни. И навистина многу Влаинки, штом ќе го донесеа детето кај нив дома, сè туку го штипкаа за обравчиња и му викаа „Tu, tu, cimushata, cimushata fichorlu“ или така некако, не знам јас баш најдобро влашки за да можам точно да ви пренесам, но мислам дека му ја фалеа личотијата и потплукнуваа се разбира за да не го урочат или слично. 
    Кога првин Кочо а потоа Марика, како што си е ред по балкански, се претставија пред Господа, Јорго реши да ја обнови старата куќа во Гопеш и таму, повремено, да си живее. Работеше како приватен претприемач, типично влашко занимање што се вели, и доста добро заработуваше. Ако, згора на ова, се додаде и мошне богатото наследство што му остана од родителите, можеше да се каже дека на крајот од дваесеттиот век тој беше богат човек којшто можеше да си допушти викендите да ги минува во, за него, најубавото место на светот. Се разбира дека Гопеш повеќе не беше она што било. Освен неколкуте семејства што престојуваа тука главно во летниот и есенскиот период, друг никој тука не живееше, особено не зиме. Јорго веќе беше маж на четириесет и осум-девет години и, се разбира, по стариот влашки обичај, беше неженет. 
    Јоргота го сретнав и го запознав токму во Гопеш. Бидејќи бевме слична врст нè запозна уште татко ми на времето кога, еден ден ме одведе на гости кај соседите во Гопеш, Кочо и Марика. Помнам дека во нивната голема, проветрена куќа додека возрасните правеја некаков си муабет за времето, војните или слично, ние децата, значи јас и Јорго, игравме џандар збира или табланет додека не се сноќи а потоа, од прагот на дрвената, ореова порта, до доцна во ноќта ја гледавме огромната, полна месечина која ту легнуваше во седлото над Runko ту дополу соголена си подигруваше над поспаните покриви од високите, големи куќи. Другиот ден се тркавме по патот до местото Kontra Chom од каде пукаше неверојатен поглед кон стрежевската долина во која денеска, кога има доволно дотек, се шири вештачкото Стрежевско Езеро. Помнам и дека, по тој ден, сите некако, зафатени од личните амбиции, пропаднавме во времето, а кога повторно излеговме од неговите менѓемина, бевме веќе возрасни мажи. 
    „Kumeshti?" ми рече Јорго некаде пред две години кога и јас како него решив да ја обновам старата куќа и почесто да навраќам во ова божјо место.
    „Bune," одговорив, „ти кумесхти?" 
    „Bune, харисто!" ми рече и ја сети мојата несигурност и незнаење на јазикот. Се ракувавме и свртивме на македонски. 
    „Штета што не те научи татко ти," ми рече, „јазик е јазик!"
    „Е, да беше мајка ми Влаинка ко твојата ќе ми беше лесно," реков. „не џабе јазикот си го викаме мајчин а не татков!" 
    „Така е," ми рече. 
    Потоа седнавме на клупата во дворот и си раскажавме што ни се случило од времето кога, ко деца, ја гледавме полната месечина над Runko, над покривите од куќите што веќе ги немаше и кога трчавме кон Kontra Chom. Нема овде да ви кажувам што правел или што правев во тоа големо парче време, како му одело или како ми одело, не гледам причина зошто да ја оптоварувам приказнава. Само ќе ви кажам дека, од време на време, покажуваше чудна нервоза, лицето му се вцрвуваше небаре одвај додржуваше да остане во сопствената кожа или така нешто. Беше мирна приквечерина. 
    „Глупаво е што луѓето имаат граници," рече потоа одненадеж Јорго и се загледа во мене. Гледав во неговото меко, мазно, од воздухот ептен оптегнато, младо лице, орловскиот нос, крупните, црни очи, побелената коса. 
    „За какви граници говориш?“ реков уплашен да не нешто муабетот ни забега во некои квази-филозофски сфери. Од тоа одамна ми се имаше смачено, не џабе избегав од кафеаните, институционалните бифиња, промоциите, правењето портрети, панел дискусиите, културните и филозофски трибини.
    „За секакви," ми рече правејќи се дека не забележал оти се плашам од муабетот што го започнуваше „сè е толку ограничено, јас, ти, местово, планинава, светот. Сè е толку кночко, мало, завиено во набрана темница ко еднаш што бил малиот Исус во мајчината плаштаница! Едноставно не можам да сфатам!" 
    „Нема што тука да се сфаќа!" реков и, против своја волја како и обично, го подзедов муабетот, „мали и кревки сме, загубени во вселената. Види колку е висок бескрајот!" И покажав угоре кон ѕвездениот покрив што полека се формираше над нашите глави. „А којзнае и колку е длабок кога би можеле да ѕирнеме низ темнава маса од земјата за која сме прилепени!" додадов и немав намера повеќе да говорам. 
    „Ќе дојдеш со мене?" ми рече потоа и, без да ми остави време за двоумење, ме повлече за ракав и ме поведе угоре по ридот кон височините пред нас.
    „Ги гледаш столбовите?" ми рече кога се искачивме горе над куќите, над мојата, неговата, над сите куќи, на самиот врв од планината 
    „Што си ставил овде ограда?" реков тешко задишан, „Зарем ќе ја заградуваш планината?" 
    Седнавме на карпата а тој, откако дојде на себе по напорното искачување, се сврте кон мене и ми рече: 
    „Почнав пред три години и направив обична, нормална ограда, близу до куќата, како секој човек што заградува и означува до каде е негово, над кое парче земја, замисли каков привид, е газда!" рече некако вознемирено додека се обидуваше да си го врати здивот. „Сакав, едноставно, да се заштитам од разни живинки, волци, лисици, диви свињи, јазовци, мечки. Знаеш колкава дивина е овде!"
    Седевме на студената стена покрај високиот плот што, ми се стори, во темницата што бргу настапуваше, имаше ниет да го загради светот, вселената, можеби, сите вселени, којзнае. Чекав да ја открие тајната што, се чини, беше скриена зад високите диреци наредени ко артилерци на задача повисоко или подлабоко во темницата во зависност, веројатно, од конфигурацијата на земјиштето за да завршиме за таа вечер и да се вратам во сопствениот свет покрај телевизорчето што си го имав донесено во гопешката куќа. Обично гледав филмови или некој квиз или така нешто. 
    „Ама бргу ми стана тесно!" продолжи Јорго нервозно и наврапито и стана токму во мигот кога полната месечина срамежливо ѕирна од зад ретките облаци и ја осветли неговата висока, исправена фигура. „Потоа ја преместив за десетина метри погоре но чувството на тесност никако не ме напушташе. Веќе три години ја поместувам, сè погоре и погоре, еве на врвов од планинава стигнав, а на душа ми е сè потесно и потесно! Да не сум урочен, а?" додаде потоа и повторно седна на карпата до мене. Нервозата му беше видлива, мислам, само некаква тенка, невидлива, папочна врвца го држеше да не летне и да не се загуби во ширините на ноќта. 
    „Не верувам," реков, „веројатно си само типичен Влав."
    „Што сакаш да кажеш со тоа типичен Влав, жити сè?" праша и видов се подналути. 
    „Малку си поалчен од обично," реков и му оставив време да ја прими навредата и да ја свари. 
    „Глупости," рече веднаш, „мислиш дека оградата ја поместувам од алчност?" Ме погледна и како тогаш да сфати што му реков, па со растреперен глас веднаш ми врати. „Зарем и ти се бафташ со тие типично шовинистички, националистички тези за Власите? Зарем и ти си паднал толку ниско?" 
    „Извини," реков, „не мислев баш така!"
    „Може не мислеше ама си кажа!" ми рече и сакаше да ме покоси со поглед. Но веднаш потоа небаре пресечен со остар нож, бргу се созеде, ме погледна прекорно и, со моќната иронија што во следните две минути извираше од секој негов збор, од секоја негова вешто составена реченица, од секој негов мајсторски танц на умот меѓу зборовите, продолжи: „Сакаш демек да кажеш дека Власите биле циции, алчни, себични, безмилосни, црни ко гламњи зашто Бог им ги заменал главите со Еѓупците, куци зашто не сакале да одат војска, некаква еврејска варијанта во Македонија, луѓе нелуѓе што ги собираат децата од улица, ги пикаат во буриња со бруќа и крвожедно им ја цицаат крвта? Зарем сè му веруваш на тој Цепенко?"
    „Извини," реков по вторпат, „навистина не мислев така!" 
    Потоа не говоревме, можеби, половина час. Седевме така на самиот врв од планината но видов дека нервозата кај него постојано растеше. Ту стануваше ту седнуваше, со дрвеното метро што го извади од џепот на панталоните мереше нешто во воздухот и по хоризонтала и по вертикала, со рацете пипкаше во ноќта, нешто подготвуваше видов но не знаев точно што.
    „Самците секогаш се поосамени," рече потоа, „но знам дека тоа не ги доближува повеќе до бога."
    „Не знам," реков, „не знам а и не сакам да филозофирам!"
    „Глупости!" рече, „не се работи за филозофија, како што велиш, туку за искуство."
    „Не знам, навистина не знам!" инсистирав но тој не сакаше да ме слуша.
    „Може затоа ми е тесно!" рече потоа, „неиздржливо тесно. Може недостигот од бог, далечината од него. Каде сега да ја преместам, а?"
     „Молам?" прашав.
    „Оградата!" рече, „Сакам да ја преместам, да се ослободам од теснотијава, да бидам поблиску до бога!"
    „Повеќе нема каде!" реков, „веројатно ќе треба да ја спушташ по падиниве накај Златари и Ресен!"
    „Не," рече, „зарем затоа одев толку години нагоре за сега да се спуштам долу?"
    „Прави што сакаш!" реков и замолчав. 
    Не беше моја работа да му се мешам во наумот на комшијата а, и да бидам, искрен, воопшто не го разбирав. Само гледав дека човекот нешто ми излегува од ментешиња, од шемата на битисувањето ми излегува.
    Потоа, помнам, наеднаш го снема. Од самиот врв ми го снема, од карпата на која до пред малку седевме обајцата и го водевме оној чуден, полуфилозофски, полуизместен муабет. Каде го снема, навистина не знам зашто не видов кога ниту како го снема. Единствено видов, верувале или не, како, веднаш по неговото исчезнување, се стресе малку земјата, се откорнаа диреците, се крена плетот и ми летна во темницата. Уште кратко ги гледав белите столбови како брановидно исчезнуваат во мракот. 
    Не знам точно колку време сум стоел таму сам на врвот, зинат, зачуден, збунет но мора да било долго зашто ми имаше силно пристудено кога наеднаш до себе повторно го сетив присуството на Јорго. Стоеше насмевнат спроти мене, онака црн, сув, висок, малку ко засрамен, вистински Влав по лика и по става, но малку поткренат во воздухот. 
    „Ја преместив!" ми рече, „не знаев дека светот бил толку широк!"
    „Каде?" прашав автоматски.
    „На небото!" рече.
    „И сега?" го прашав.
    „Сега ме бери. Најпосле не ми е тесно!" 
    Надолу, додека сега брзам кон дома по пошумениот грб од намќорестата планина, цело време се обидувам да се сетам од што умре Јорго Дурда во таа чудна, полутемна ноќ од пред две години. Ама никако да ми текне. Никако.
    
    (Од Раскази од шести кат, 2003)




ПАНЅУР
    
    
	Николче Кноков со наследството што го доби и му го 
даде жена му Евдокија Таку Кнокова, успеа најпосле да ја купи и да си ја врати поранешната семејна куќа во Битола на само две-три стотини метри погоре од поранешниот „камен мос“, од поранешната десна страна на поранешната рекичка Курдерес. Велам најпосле зашто имаа поминато точно четириесет и девет години, единаеет месеци и петнаесет дена од онаа грда, декемвриска ноќ кога татко му, Менде Никола Кноков, познат битолски трговец и уште попознат комарџија, без капка ракија во себе но со само пар џандари в рака, во лудачки коцкарски занес, на блеф, во партија покер, ја стави во игра и ја загуби. И бидејќи несреќата никогаш не доаѓа сама, само по три дена, вечерта спроти Свети Никола, долгочеканата семејна слава, Господ си го зеде дамлосаниот од настанот коцкар, а нецела недела подоцна и свисната од тага „Мендејца“ осудувајќи го нивното единствено, тогаш седумгодишно дете, во времето што безмилосно доаѓаше, на не многу пријатната вавилонска бездомност. Многу, многу години подоцна, кога работите се вратија во некаква нормала, дали од недозакопаната болка во себе или од вродената набожност и занесеност, единствено само уште Николче, небаре некаков модерен Јов, во ова, за него кобно собитие, гледаше божји знак. 
     „Фала ти,“ ѝ рече тој на Евдокија крај тулумбата во дворот, под дуњата, зад пералната, близу до црницата во тој студен но светол зимски ден од, инаку, рамномерно сивото попладне на нивните животи. „Госпо една врата затвора, друга отвора!“ Ја гушна и сè така ја гушкаше и притискаше до себе за таа да ја сети топлината на благодарноста што тој ја искажуваше за вратениот митски простор, вратеното гнездо на неговите чедни соништа, леглото на неговото чисто детство иако погледот му лунѕаше некаде далеку, угоре или удолу сеедно.
     „Види,“ ѝ говореше тој занесено, „овде зиме татко ми ни праеше лизгајнца од снег до два метри висока за да се пуштаме со санки. Со детски занес ја праеше. Ќе станеше посабајле и сам, само со лопатата и плукајнците в раце, ќе ринеше, ќе фрлаше, а потоа озгора ќе потуреше десетина кофи вода од бунаро за да се смрзне површината. А знајш колку брзо сè овде смрзнува во јануари. Онде, во она зараснато ѓеривче, мајка ми, секој ден ја истураше ванглата со валкана вода. Од овде, затскриен баш зад ова ќоше, убеден дека сум партизан, фрлав камчиња преку авлијата во дворо на Германецо. Мислев дека комшијата е Германец а чоеко, замисли, само се викаше Герман. Боже колку тогаш, десетина години по војната, ги мразевме Германците… Од овде, баш од она пенџере“ ѝ рече потоа кога низ тесниот ходник се вратија во куќата, се искачија по дрвените скали и низ отворената дрвена врата влегоа во големата дневна соба на вториот кат, „падна брачеда ми право долу на улицата. Беше дојдена на поседок од Скопје. Пред мои очи падна, а јас уплашен и збунет гледав како низ летниот пржол паѓа со раширено фустанче, преслабо падобранче за да ја забави во смрдливио од отворените ѓеризи воздух и да му го ублажи ударо во тогај, за среќа, земјената уличка крај реката. Потоа видов како оздола, низ големата дрвена порта, ко ветер излета мајка ми со распуштени коси и како со безживотното тело в раце го мина железнио мос и се стрча кон болницата вриштејќи до небо дури едно чудо комшии наизлезени по пенџерињата се крстеа и се молеа на Господа да не го зема предвреме душичето на омлитавеното чупче…“
    	„Добро, добро…“ го прекина Евдокија, очигледно несклона кон сентименталности од подалечното или од поблиското минато. „Поарно кажи ми ти мене шо сеа?“
    	„Сеа се знај!“ рече Николче автоматски иако умот не му беше тука за да го забележи ироничниот тон во нејзините зборови. „Ќе ја вратам во живот! Ќе ја дотерам како дворецо на Скендербеј во Круја. А коа ќе ја затворам и ќе светне, Пелистер ќе може во неа да се огледува!“
    	 И не остана на зборови. Особено сега кога по покажната божја издашност, цврсто се убеди дека некогашното одземање на домот, било само вообичаено искушение за еден од избраните, начин да се потврди неговата верба во непредвидливостите на животот, во нерамнините на устројството од светот, во неразбирливоста на постапките божји. Некоја нова сила што му надојде од самоти ’рвеник на душата го тераше со леснина да ги врши работите и воопшто да не се штеди иако здравјето одамна му беше, како што велат битолчани, џарнато. Секој ден трчаше од дуќан на дуќан, пазареше, купуваше, најмуваше мајстори за ова, мајстори за она. И секогаш кога Евдокија ќе го опоменеше да олабави малку, да не си ја бара белјата, како што му говореше, тој само лаконски ќе ѝ речеше. „Ич не бери гајле. Барем не сеа кога земеното ми се врати. Знак е тоа. Само пушти ме на мир да си ја бркам работата. Немаш појма колку ме подмладва, колку ногу ме доближва до Бога.“
    	„Остај го ти бог на мир, жити госпо!“ му велеше Евдокија. „Рано е да му се доближваш. А и од кај знајш оти те сака?“ 
    	„Не знам ама чувствувам. Само оној шо знај да се одлепи и да се внеси во она шо го работи мој да се надева на средба со него! Другите се само студени, арогантни, пресметливи, мртви пуфала! Може навидум добро стојат на овој свет ама таму има да ги сетат канџите на вечната темница и крцкањето со заби!“ 
    	„Не претервај! Не ти личи на годините да глумиш пророк!“
    	„Не глумам!“ се бранеше Николче повеќе рутински одошто со искреност зашто новозапалениот пламен во очите му гореше само за единствената задача во која му беше умот а за која веруваше дека му е зададена од бога– обновата на куќата.
    	„Сеа уше да ја затворам и готово!“ ѝ рече тој на Евдокија една година подоцна, повторно во еден студен но светол декемвриски ден додека седеа во големата одаја горе, пиеја чај и ги сведуваа сметките за веќе потрошеното.
    „Не глеам оти е отворена!“ рече Евдокија малку вознемирена што речиси цело едно мало богатство им отиде на поправките на ова незаситно чудовиште од куќа. „Да ставиме уште ролетни и крај!“
    „Ролетни?“ наеднаш побудале Николче, скокна од столот и со ногата го истури чајот по лакираното душеме. „Зарем толку години чекав,“ викаше тој со главата крената кон високиот таван, „за сеа, коа си ја вратив, да ја затворам со оние одвратни, простачки направи шо служат за уништување на миро и нервите? Зарем сакаш и ние да станеме како комшииве кои без чувство, секое сабајле и секоја вечер со одвратна грготница ги спуштаат и ги креваат како да се сами на свето?“
    Евдокија стана, нежно го фати за рака и проба, ко мало дете, да го седне во столот до себе.
    „Не викај толку!“ му рече. „Сакаш сите да нè разберат?“
    Ама тој заутен во некоја своја забегана светлина или мрак, сеедно, воопшто не ја чу разумната забелешка, туку уште посилно, небаре некому се заканува, се развика: 
    „Панѕури! Панѕури ќе клам! Прави, градски, аристократски панѕури какви што некогаш, памтам, мајка ми со гордос и достоинство ги отвораше рано на сабајле за да прошета по високите ѕидој и тавани руменилото на изгрејсонцето. Бог да прошета! Баш такви исти ќе клам! Со небесен крој, по божја мерка!“
    	Евдокија бргу виде колку е часот. Предобро го знаеше за сега да му противречи. Кога вака ќе го навјасаа занесот, одлепеноста, фиксот, лудиот сјај во крупните, црни очи, кога вака наеднаш ќе влезеше во за неа веќе познатиот филм, најдобро беше да го остави да се издува во недостапните за никого предели од неговата непредвидлива, експлозивна вообразба. Инаку ефектот ќе беше обратен. Доволни беа само два-три накриво кажани зборови и Николче можеше сосем да се одлепи, да излезе од сопствената кожа и пред да се врати во неа, со саати да повторува едно те исто небаре ѓаволот му влегуваше в глава, му задаваше некаква тајна задача што мораше да ја исполни во вилаетите на мракот пред да му дозволи да се смири. А и сè уште го сакаше. Затоа само ги крена рамениците, зеде бришка и леген, ја избриша потурената течност од подот и без збор, иако ѝ доаѓаше да го тресне со најблиското столче по глава, да му ја затне муцката и под итно да го спушти на земја, продолжи да си го пие чајот.
    	Потоа со недели Николче шеташе низ градот во потрага по столарот што ќе му ги направи саканите панѕури. Буквално со недели. Кога ќе си завртеше нешто во умот, а овојпат добро си имаше завртено, немаше жив човек на светот што можеше со што било, кога било и каде било да го одврати од намерата. Така сега си ги замисли панѕурите онакви какви што веќе ги имаше обликувано и изработено неговата вообразба од распламтената тага на неговото чисто паметење и реши токму такви да ги направи. „Панѕури, панѕури сакам,“ им говореше на сите кајшто се распрашуваше со денови, „панѕури шо не ќе ја испуштаат топлината на домо, среќата на семејството, магијата на надежта, панѕури низ кои само бог ќе можи да влегва и излегва. Панѕури по моја мерка. Прекрасни, дрвени панѕури од љубов, паметење, верба и чеднос.“
    	„Овој ти е како свети Тома!“ велеа луѓето и скришум му се потсмеваа. „Сака да напрај сарај од воздух!“ се кикотеа ама Николче воопшто не ги заушуваше. Одамна имаше раскрстено со малограѓанската потреба да се штити од срамот, тој врховен полицаец вграден во главата, од некакви со векови ѕидани барикади за умот, брани за мислата, подли ендеци во кои гине и гние величенственоста на занесот. „Неќам такви,“ им објаснуваше тој со невиден жар на мајсторите низ Битола, „Неќам панѕури од чам, од бука, од даб, од бор. Тие се за вашите селски мозоци!“ беседеше дури навредливо, доведувајќи се во опасност овие искусни мајстори да заборават на чаршискиот морал дека муштеријата е светиња и да го пресечат со вклучените стругови без страв дека некој ќе ги осуди. Зашто да ги навредиш нив кои по умешноста и вештината, беа кадарни, ако треба, да го стегнат светот во менѓеме и да го преполоват, беше рамно на најцрно богохулство. Но бидејќи никој не си дозволи да ја премине границата, Николче и натаму им влегуваше по дуќаните и им велеше „Сакам панѕури од кедар. Сте чуле за кедар?“ им викаше, им глаголеше, се обидуваше да им го смени затапениот начин на размислување и работа. Мајсторите креваа раменици, се чудеа зошто бара баш од кедар, некои му објаснуваа колку долго треба кедарот да се суши, колкав гарамет е да се направи само еден единствен панѕур а камоли единаесет колку што тој бараше. „Четири илјади делчиња треба да се состават за еден панѕур!“ го убедуваа, „а за такви какви шо бараш ќе требаат месеци а и многу поскапо ќе чини!“ „Не ми е гајле за парите и за времето,“ им велеше тој, „само сакам да се од кедар! Единствено кедаро ја задржва вистинската топлина, топлината на огништето, клокото на љубовта, далгите на бога. Само кедаро има блага, лечбена душа. Не џабе во сибирските тајги луѓето сечат парчиња кедар, ги сушат и, завиткани ко амајлии, ги носат на гради. Кедаро е семката шо ќе го сочува свето!“ Говореше така Николче низ битолската чаршија, зборуваше, беседеше, глаголеше како некој повампирен Заратустра а луѓето го гледаа малку чудно и, по проверениот обичај, малку уплашени од необичниот сјај во очите, го одбегнуваа. 
    	Најпосле, по месеци трчање, говорење и убедување, се случи чудо.
    	„Кај си досега!“ му рече високиот, сув столар со долга црна брада кога овој, разочаран и збеснат, влета во неугледниот дуќан стуткан на крајот од чаршијата. „Како се створи овде?“ рече Николче. „Кај ми беа очите? Со месеци врвам тука а не сум го забележал!“ „Никогаш не е доцна,“ рече мајсторот и го погледна право в очи. Николче му го врати погледот и виде дека најпосле, по толку загубено време, некој го разбира.
    	„Од кедар ќе ти ги напрам бе, брат,“ продолжи смирено столарот уште пред Николче да отвори уста и да каже што сака. „И да знајш оти само јас мом да ти ги напрам како шо ги сакаш и никој друг! Ама ќе треба време. Првин да го нарачам, послем да се исуши, послем да земам мерка, послем…“
    	„Ми требаат единаесет,“ му нагласи Николче возбудено и му ги даде димензиите. „Кога да дом?“
    	„По едно седум-осум месеци!“ 
    „Седум или осум?“
    „Осум!“ рече мајсторот и со стругот продолжи да си ја сече дебелата талпа стегната во менѓемето со таков жар небаре вриштејќи острилото му врвеше по грбата на екваторот и ја преполовуваше уплашената, накострешена земја. 
    Во почетокот на септември навистина беа готови. Кога Николче ги виде онака убаво сложени, лакирани, лични од мерата надвор, срцето му потскокна од радост. Се чувствуваше како дете. Ги потфаќаше, ги галеше, ги бакнуваше. „Фала ти мајсторе!“ му рече на столарот и сакаше да го гушне но овој, несклон кон интимности иако благ кон збујатената невротичност на муштеријата, само спокојно го праша: „Кога да ѓи наместиме?“
    „Мој денеска?“ рече Николче.
    „Утре!“ рече мајсторот смерно и си ја продолжи работата.
    Утредента уште рано-рано, со две арабаџиски коли пристигнаа панѕурите. Шест во едната, пет во другата зашто беа мошне тешки. Мајсторот дојде сам. Висок, малку поднаведнат, со погледот вземи. Веднаш ги исправи дрвените скали и еден по еден почна да ги мести. Најпрвин од сите страни долу: два напред од страната на поранешната рекичка, по еден на страничните ѕидови и два назад на големите прозорци свртени кон дворот. Потоа горе: два назад, по еден на страничните ѕидови и само еден напред зашто на времето кога таткото на Николче дозна за падот на внуката од Скопје, во налет на болка, тага, немоќ и привремено лудило, од потребата да се истури врз некого или нешто, за само еден ден, со тули и малтер го соѕида левиот горен прозорец со клетва никој повеќе никогаш да не го отвори. Но, го соѕида погрешниот! А Николче, столчен и замаен во кусото заедничко време што им остана пред овој да замине на оној свет, воопшто не стигна да му каже за грешката!
    Затоа сега кога мајсторот почна да го мести тој последен, единствен преден, горен панѕур, Николче, малку подзастана, некаков матен, растеглив мрак му мина низ главата, темно некакво сеќавање од далечни, тешко препознатливи парчиња слики пикнати во вертикалата на неговото кусо постоење. По долго време, за кратко излезен од сопствениот занес, погледна наоколу во речиси нестварниот, фантомски, приквечерен пејзаж на есенски смуртената Битола и сети нешто како страв, грда несигурност, подла потреба од близина на жена. Миг потоа, тивко, со несвојствена за него предупреда во гласот небаре повторно се вратил меѓу обичните, уплашени смртници, се слушна како му говори на испентерениот столар „Пази, мајсторе! Не брзај! Овој не е обичен џам. Ова е џам со свое минато! Тој говори за оној шо мој да го слушни! Зато закачи го панѕуро најарно шо мојш! Да брани од надворштини, ветроштини, нави, џиној! Да не му моат ништо пелистерските ветришта, кајмакчаланските луњи и виулици, црните сопки вградени во чоечките судбини!“
    Мајсторот не му обрати никакво внимание туку, како да не го чу продолжи сигурно и беспрекорно да си ја врши работата. Набргу панѕурот беше прописно закачен и личен заблеска на млаката светлина од првозапалените улични светилки. „Сеа само ќе треба од време на време да ѓи вадиш малку од ментешиња и пак да ги клаваш за убо да легнат. Еве вака!“ рече мајсторот и со зачудувачка леснина го подизвади панѕурот и пак го врати во лежиштето. „Толку од мене!“ заврши тој, си ја собра скалата, лежерно ја префрли преку рамо небаре беше обична прачка и, леко, одвај газејќи по земјата, како дојде така си замина од животите на тивката Евдокија и немирниот Николче. 
    За жал, во есенските месеци што следеа додека малиот свет од покрај поранешната рекичка се смируваше и се подготвуваше за влез во дебелиот, зимски сон, од нигде никаде, во Николчета се крена нова јанѕа која почна да го гризе, да го разјадува. Сега кога куќата беше готова и кога тој и Евдокија требаше најпосле да ги сетат благодетите од вложеното, во главата му влегоа нови мушички. Никој не знае од каде и зошто се појавија ама можно е да се изроија од зборовите на мајсторот пред да си замине, кои сè посилно почнаа да му бучат во главата и да не му даваат мир: „Од време на време да ѓи вадиш малку од ментешиња и пак да ги клаваш за убо да легнат.“ И почна ко по некоја далечна заповед, ова буквално да го прави. Барем на два дена, до крајот на септември, ги вадеше и ги ставаше, внимателно, прецизно иако ова воопшто не беше лесно зашто дрвените убавци, барем за него, беа неверојатно тешки, па операцијата на вадење и ставање му задаваше тешка мака и го тераше на страшно потење. Евдокија го следеше, го држеше, го бришеше и кога ќе сетеше дека е на арните ќе му речеше: „Добро е Николче, доста се мачиш.“ А тој ќе ѝ вратеше: „Го чу мајсторо, не? Треба убо да легнат инаку ништо не сне напрајле! Сакаш да ни ѓи однеси ветро коа ќе стегни студо? Клај ми чај!“ И обично тука завршуваше муабетот.
    Веќе во октомври Николче го исфрли прилогот за време „од време на време“ од зборовите на столарот и почна секојдневно да ги вади и да ги става панѕурите. Еднаш сабајле, еднаш на ручек, еднаш пред да се сноќи само тоа правеше: вади, ставај, вади, ставај, вади ставај. Во ноември продолжи со истата рутина само што сега обраќаше посебно внимание на горниот, преден, панѕур па таму дозата на вадење и ставање ја зголеми двојно. Евдокија се крстеше низ дома и го молеше: „Слези бе, чоеку! Сакаш студо да те изеј?“А тој заблудан, испотен, влезен сосем во вади-стави рутината, со погледот втренчен во замастените ментешиња само ќе ѝ речеше: „Нека помини зимата! Дотогаш ќе ја јадам тежинава!“
    Кон половината на декември кога осамна првиот студен но светол ден, Николче небаре скорнат од некој уфунет, скокна од постела. Во очите му гореше несекојдневен пламен. Ја прескокна заспаната Евдокија и уште недорасонет веднаш се испентери кај својот омилен горен, преден панѕур. Од Пелистер дуваше студен ветер. Во мигот кога го извади и го крена, дали под налетот на струењето однадвор или повлечен од некој внатрешен вртлог, никој тоа никогаш не го дозна, Николче одеднаш се заниша, бргу ја загуби подлогата под себе и со панѕурот в раце, по само три-четири секунди слободно паѓање, незадржливо тресна долу врз подмрзнатиот асфалт.
    Кога ги отвори очите веќе стоеше пред свети Петар, подгрбавен под неподносливата тежина на лакираниот панѕур.
    „Влези си,“ му рече светецот, „ја сети Тој твојата мака и слезе да ти го покаже патот. Само фрли го тоа чудо од себе! Во рајот не ни требаат панѕури!“
    Малку засрамен, малку сè уште замелушен од тешкиот пад што го донесе овде горе, Николче послушно го симна непотребниот товар од себе. Сети неимоверна леснина. Вдиша длабоко и, како никогаш смирен на душа, стапна во светлината. 
    
    (Од Мојот Скендербеј, 2006)
ПЛУКАЈНЦА
    
    
	Александра имаше неполни четириесет и пет години 
кога по гледањето на филмот за англиската кралица Елизабета Прва, една топла јулска ноќ од 2001 година во Битола, седна горе на балконот од двокатната куќа и реши повеќе да не мрдне оттаму. Зошто и како никому никогаш не објасни. Едноставно клапна на платнената фотелја на расклопување сместена во аголот од балконот и се нурна во некој, за другите, сосема туѓ, непознат свет. Другите, во тој миг, двајцата добро скршнати во годините родители како и двајцата браќа и двете сестри со семејствата, собрани во големата родителска куќа таа недела од сите краишта на светот заради собирот во Магарево за блискиот Илинден, никако не можеа да сфатат во што е работата. Тие беа приземни, практични луѓе што лебот си го печалеа со напорна работа по фабриките во Австралија и Канада, па ваквите, за нив, непрактични отклоненија на некој што останал во стариот крај, „што клати врата и зема плата“ како што велеа тие, им го „мешаше умот“ и им го расипуваше цела година планираниот годишен одмор.
    	Не дека не ја сакаа или не се обидуваа да ја освестат сестрата. Токму заради таа, додуша, тврда, балканска љубов, со саати наизменично ја молеа да влезе, да прекине со инаетот (така тие, колку што им сечеше умот, се разбира, најпосле ја крстија постапкава), да се најаде, да си легне в постела како човек, да се изнаспие, да се одмори за потоа сè она што се изместило, изментешило од некоја темна, непозната сопка во времето, да си легне, да си дојде на место и животот да си продолжи понатаму како никогаш ништо да не се случило. Неколкупати групно паѓаа на колена пред неа, изведуваа некакви керефеки, нозете ѝ ги љубеа, уплашени да не нешто ѝ згрешиле во своето блажено незнаење надевајќи се дека Александра, дури и да им е лута заради нешто вака бргу ќе се расположи, ќе се одлути, ќе го тргне тој забеган, мрачен вомјаз од прекрасното, средновековно лице и ќе им се врати. 
    Но ништо не палеше. Александра воопшто не покажуваше знаци дека ги забележува. Пикната во своето блажено ќоше, со нозете вовлечени во платнениот стол, долгата, прошарана коса заскитана по саксиите со прелестни сардели наредени на симсот од врата-прозорецот на балконот, погледот заталкан над камбанаријата од блиската црква, само, од време на време, ќе го земеше принесеното кафе, без сласт ќе го испиеше заедно со минералната вода и пак ќе си се вратеше во својот новооткриен свет.
    Третиот ден, роднините се сетија да викнат лекар. „Не јај, не пие ништо, докторе. Не спие, не ни прај муабет. Ко да не нè познава!“ му рекоа тие на лекарот, едно кусо, ќелаво човече кое внимателно небаре ги минува меѓите на некој друг, темен, непознат вилает, стапна на балконот, убаво ја погледна, направи белешка за нејзиниот општ изглед, со стетоскопот ѝ го ислуша срцето, ѝ го измери притисокот и се врати назад во големата, дневна соба. „Физички е сосема здрава!“ рече тој додека го шлибаше жешкото кафе, „ама мислам дека има некоја тајна болка што ја јаде.“ „Каква тајна болка, докторе?“ го прашаа аналфабетите начичкани околу него како пчели од некое одамна растурено па повторно собрано улиште. „То не знам! То никој не го знај! Можи само еден госпо знај!“ „И чаре?“ навалуваа насобраните. „Чаре нема. Чаре времето. Нека ги пие овие апчиња шо ќе му ги дам и ќе чекаме. Ако почни да спие можи ќе се реши проблемо!“
    „Шо доктор е ова?“ рече најстариот брат откако лекарот си ги пикна иструментите во чантата, се заблагодари за кафето и си замина. „Сè на ако збора. Ако биди ова ќе биди она. Мижи да ти бајам. Туку ај тркнете и викајте го попо. Можи тој да поможи!“ Попот, еден висок, крупен маж, мешавина од лош богомолец и непоправлив хедонист (тоа веднаш се гледаше по непослушниот мев што му ја бабреше мантијата и похотниот поглед што итро прегледа сè женско низ куќата), дојде на балконот, ја искади Александра со петрафилот, направи неколку метании, кажа две-три молитви и пред да замине со колачињата в уста и бакшишот в џеб, рече: „Нешто ја мачи. Нешто остро и болно. Нешто од кое бега. Ама Госпо е голем! Ако му е по волја, ќе ја врати! Нема маж?“
    Дури тогаш, по заминувањето на свештеникот којшто со прашањето ги размрда и ги разбуди од некаков необјаснив замај, на сите како да им текна дека Александра има маж. „Стварно, кај е Крсте?“ праша постарата сестра сета вцрвена и засрамена од толку едноставното прашање што можеа сите да си го постават уште пред седум дена кога нивната мила дадичка реши да се повлече и да се заклучи во својот тајновит свет. „Мислам некаде во Албанија!“ рече другата сестра, „бара некакви материјали за тој негов пуст докторат. Биографија, мислам, рече, или така нешто за некој си бег, Скендер, или така некако, не го заушив ногу.“ „Скендербег?“ рече постариот брат и тресна со рака по масата. „За него најде да пиши? Овие негојте ни ги горат децата по планините а зето мој роден баш во Скендербег се запна? Да не ослепе, да му ебам племето, па не гледа од кој народ е излезен? Ами не мој со ученоста шо ја има за Крали Марко да пиши, за Кузман Капидан, за Болен Дојчин, за крало Алесандро? Ами заре малце јунаци родила Маќедонија за кои вреди да си го помачи умо и газо? Шо се запна за тој качак, кољач, арамија? От кога сне станале ние Турци, а?“
    Викаше така постариот брат, удираше по масата со дебелите рачишта, мавташе заканувачки како да убиваше глутница ѓаволи што се запнале да му го стемнат животот на виделце. „После ќе нè удира госпо ја вака!“ рече најпосле сиот гневен и покажа надвор кон балконот каде, зад проѕирните пердиња, седеше скукулената фигура на заутената Александра. „Најдете го одма, идиото! Под нурум барајте го и најдете го! Нека остај глупостите и нека иди како знај и умеј оти ако јас одам и го најдам жив не го враќам!“ Помладиот брат, очигледно посмирен и поневозбуден, на менито од мобилниот го најде бројот од мобилката на Крстета и му заврте. „Зошто веднаш не ми кажавте?“ го чу Крстета како вика од другата страна на слушалката, „да не нешто не сте нормални, трупови едни трупосани? Довечер сум дома!“ 
    Вечерта од автомобилот што застана долу пред големата, дрвена порта со старовремски чукала на двете поли, излезе слабиот, висок, исправен небаре голтнал сукало, Крсте. Некогаш исклучително надарен научник, заради пипајца-карактерот што го имаше, заради понекогаш непотребното забегување во литературата што ја проучуваше, а најмногу заради предолгите и заморни теренски истражувања и со педесет и три години сè уште ја немаше направено докторската дисертација па следствено и местото и платата во Институтот во кој работеше му беа повеќе од бедни. За себе велеше дека е историчар и тоа не од оние што, некадарни за самостојна работа и размислување, препишуваат и прераскажуваат туѓи достигања, туку вистински, талентиран историчар-писател, нешто како Херодот или Фон Хамер, или Јуџин Борза на пример, луѓе кои не само што со упорност ги собираат најситните детали од настаните што сакаат да ги опишат, туку и знаат умешно, со едноставен јазик но со строга мисла сето тоа да го пренесат и доближат до читателот. Но таквото негово разбирање на работите, пред сè поради кусоста на животот, си имаше своја цена која мораше, порано или подоцна, да се плати.
    Кога се качи горе, со само едно студено „добро вечер“ помина покрај вознемиреното семејство, дојде до прозор-вратата од балконот, ја тргна завесата од влезот но таман сакаше да стапне на бетонската подлога, одеднаш ја чу Александра како вознемирена до бескрај, крикна од аголот: „Стој!“ 
    Не верувајќи на она што го чу а уште помалку на она што го гледаше пред себе, исцрпената, со темни подочници и со забеган поглед Александра, Крсте направи нагонски, речиси инертен чекор напред, но вака строго предупреден, наеднаш ногата му остана да виси во воздух. По минута, две изгледа се свести, си ја собра и ја врати назад на дрвениот праг и остана таму смраморен небаре некој одеднаш му заковал тежок, долг брут во ’рбетот па не може да мрдне.
    „Стој таму!“ свика Александра без да се помрдне од одамна фатеното место во аголот. „Мислиш дека уште можеш кога сакаш и како сакаш да влегуваш и да излегуваш од мојот свет? Тие времиња поминаа. Сега тука, баш кај тој праг на кој стоиш, поставив граница, меѓа меѓу две времиња, тешка завеса меѓу две димензии и повеќе никој не ќе може да ме вознемирува!“ 
    „Ама тоа сум јас, Александра, твојот Крсте!“ рече Крсте збунет и уплашен. „Се вратив од Албанија штом ми кажаа! Што се случува, ти се молам? Мене можеш да ми кажеш! Знаеш дека те сакам!“
    „Ме навреди, ете што се случува!“ рече Александра, „многу, многу ме повреди. Одамна ме повредуваш ама сега многу, многу ме здоболе!“
    Крсте не веруваше што слуша. Немоќно ги рашири рацете, со главата удри во дрвената рамка од прозор-вратата во обид да провери дали можеби сонува, но кога виде дека недвосмислено е во стварноста и дека како потврда му расте огромна џумка на главата, само клекна на место и со дланките си ги стегна слепоочниците. 
    „Каде, кога?“ рече сиот замелушен, „и зошто би те повредил? Ти си единственото нешто што го имам и заради кое работам! Без тебе сè губи смисла!“
    „Доцна е сега да ме мафташ!“ рече Александра. „Ја затворив портата и за тебе и повеќе не мислам да ја отворам!“
    „Да не мислиш дека сум бил со друга жена?“ тргна Крсте од најприземното.
    „Камо да е тоа!“ рече Александра, „тогаш сигурно ќе ти простев! Ама во прашање е друго! Ти ми го урна сонот, животот! Ти ме плукна како што оној будала Николче, не знам од кој собран зер, секое сабајле плука пред портата на својот комшија. А твојата плукајнца, иако без шлајмот и пелинот на неговата, многу посилно ме погоди и ми се залепи. Право овде на душа ми се залепи и ме боли, ме стега, сон и куртул немам од неа!“
    „Александра!“ рече Крсте, „Александра!“ викаше Крсте фатен во невидливата примка на идечкиот очај. „Види ме, те молам. Нели заедно сме во ова? За кого сето ова го работев ако не за тебе? За прва да прочиташ, да видиш што сум научил и напишал? Зарем тоа не ти прави повеќе задоволство? Зарем не ме натера ти да одам во Албанија за да си ја завршам работата како шо треба? И ја завршив, да знаеш. Открив дека Скендербеј, всушност, барем по надимето ти бил имењак. Човекот се викал Ѓорѓи Кастриоти. Крал на Епир и Македонија. Најверојатно православен. А она што прави сите да мислат дека бил муслиман му е само прекарот Скендербеј што значи Александар Велики. Надимето му го дал лично султанот Мурат Втори за кого, по едни, овој се борел во младоста откако, земен на детска возраст како заложник од дворот на татко му Јован Кастриоти, се борел успешно за него во Азија или, по други, што е поверојатно, по битката на Дебарското поле во 1444 година, кога се воодушевил од неговата воена тактика научена од неговите епиротски предци, Филип и Александар, иако на бојното поле му останале повеќе од 30.000 мртви војници. А и мајка му била наша. Воислава од с.Градец, Тетовско. Еве овде сè ми е запишано. Двесте страници испишав!“
    „Ми смрди секоја хартија!“ рече Александра, „Ми базди твојот Скендербеј од секоја напишана страница и ме тера на повраќање. Не можам повеќе ништо човечко да поднесам. Ме боли плукајнцата! Многу ме боли! Ми се оди некаде кајшто никого од вас нема да гледам! Некаде уџум!“
    И тогаш, токму седмото деноноќие од бегството на Александра во ќошот од балконот на родителската куќа, речиси половина од деновите што простум ги пробдеа кралицата Елизабета Прва пред да легне и да си нареди да умре, некоја непозната, многу моќна сила одеднаш, на очиглед на збунетиот и пеплосан Крсте и на другите што простачки ѕиркаа од зад неговиот веќе не толку исправен грб, го здрма балконот сосе Александра стуткана во аголот, ко со невидлива пила му ја пресече врската со белиот, преден ѕид од куќата и зачудувачки лесно небаре е тврдо, рибарско кајче го турна да плови низ темнината од збунетата ноќ. 
    „Сега најади се!“ ѝ рече на Александра белиот ангел што ѝ донесе на сребрена тафта богат доручек додека оваа се чудеше како толку брзо и лесно се најде на преубавите небесни чардаци во кои се имаше претворено нејзиниот мал, скромен, земски балкон.
    „Веќе не ме боли ништо!“ рече Александра. „Ја снема плукајнцата! Се чувствувам толку чисто! Баш како кога бев дете! Неверојатно е низ што сè минуваме за да се вратиме таму од кајшто сме дошле!“
    „Само јади си,“ ѝ повтори ангелот. „Мора да си ја вратиш силата!“
    „Ах тие мажи!“ уште рече Александра. „Каква измама! Ги чекаме да дојдат како богови на бели коњи а кога ќе дојдат – ништо! Бргу од принцови се претвораат во плуканици и те болат!“
    „Јади,“ ѝ рече ангелот, „овде нема мажи!“
    Дури тогаш Александра поверува дека навистина е во рајот. Се смири, се поднамести во удобната фотелја од абонос и спокојно почна да го јаде својот прв неземски доручек.
    
    (Од Мојот Скендербеј, 2006)
ЧИТАЧО
    
	Кога би се распишал конкурс за најголем љубител на 
книжевноста во Македонија на сите времиња сигурно дека битолчанецот Илија Клапе би влегол во најтесниот круг. Во првите петмина би се нашол и кога би се направило истражување кој ја имал најголемата приватна библиотека во земјата зашто неговата имаше точно 14.535 книги главно на македонски, српски и англиски, јазици што одлично ги познаваше. Може нема да верувате ама во својот триесет и осум годишен читачки стаж, сите до една ги имаше прочитано од а до ш освен, сосема природно, триста педесет и четирите речници, енциклопедии, лексикони, разговорници и пригодни антологии кои, главно, ги консултираше повремено и тоа на конкретни страници, со конкретен повод и осумдесет и шесте книги на јазиците што доволно не ги разбираше: грчки, француски, италијански и фламански. Особено се гордееше со две заглавни единици кои ги чуваше во посебни застаклени шкафчиња во салонот: едно издание од „Хамлет“ на англиски од 1932 година што му го даде еден негов пријател уште на времето кога како млади дипломирани професори по книжевност привремено се вработија во зградата на битолската општина на местото референти за народна одбрана но заглавија трајно и завршија како пензионирани виши самостојни референти на истите места и во истата зграда; и со еден ракопис од македонскиот превод на една англиска драма од осумнаесеттиот век Љубов или слобода за албанскиот јунак Скендербеј од Томас Винкоп што еден ден, како студенти, го пронајдоа меѓу купот списанија и ракописи во визбата од бараката на еден негов многу добар скопски пријател чиј татко години наназад работеше како режисер во Театарот на народностите во Скопје. 
    Ќе речете од каде толкав интерес за книгата кај овој син на пазаришен инспектор и работничка во битолската фабрика за кекси, вафли и чоколади? Можеби од раѓање, што се вели, детето си беше по книгата, но посигурно ќе да е заради болката по Факултетот што со љубов го студираше и на време го заврши но никогаш не доби можност наученото да го примени во пракса. Оттука, веќе по третата година од работата во одвратната референтска канцеларија со вечно скршен џам од која, прецизно и безмилосно, во следните триесетина години, испрати илјадници млади битолчани да служат војска ширум тогашната Југославија, почна да си ја задоволува неостварената желба со купување книги. Набрзо, во старата родителска куќа покрај Курдерес, во големиот салон на долниот кат што умешно го претвори во библиотека, почна да ги полни дрвените полици со најразлична литература. Ќе земеше плата, ќе скокнеше до Скопје, ќе си изнакупеше книги и целиот тој месец ќе си ги читаше. Следниот месец исто. Се разбира, во меѓувреме, особено на работното место, ги листаше каталозите од сите тогашни југословенски издавачки куќи, внимателно избираше, правеше порачки и стрпливо чекаше порачаното да му стигне. Така со време библиотеката и прочитаното му стигнаа до границите кои веќе ви ги кажав и тој со право, од пријателите го доби и со гордост го носеше прекарот Читачо. Илија Клапе Читачо. Од сабајле до три часот попладне Илија Клапе Референто а од три поручек до доцна во ноќта Илија Клапе Читачо.
     И можеби сè ќе си беше во ред како што си беше и немаше воопшто да ја пишувам прикаскава за овој легендарен битолски интелектуалец, ако еден ден, три години пред пензионирањето, веќе во самостојна Македонија, не посака Илија да ја покаже пошироко својата начитаност. Првин почна, мошне необично за неговата интровертна природа, да ги следи сите книжевни настани во градот кои, рака на срце, се случуваа, како што вели народот, од новина на погибел, но сепак се случуваа. Немаше промоција, трибина, книжевна средба на која немаше да се појави. Ќе седнеше во првиот ред, внимателно ќе го исчекаше крајот на настанот и задолжително ќе поставеше прашање. Присутните, главно дојдени од снобовски причини, во скапа облека но со босо знаење, нормално чудно го гледаа. Веројатно се прашуваа што му е на човекот што вака забегува во длабочините на книжевноста кога тоа никој не го бара ни од него ни од дојдените. Но Илија не се вознемируваше. Кога ќе го поставеше прашањето и кога ќе видеше дека никој, ниту промовираниот писател ниту промоторите а најмалку присутните воопшто не го разбираат односно не можат да му се фатат ни за малото прсте по однос на знаењето и интелектуалната зрелост, спокојно си заминуваше задоволен што им покажал на „мочковците“ и „пичлемињата“ како што, во налет на некој необјаснив гнев, ги викаше градските снопчиња.
    Пензионирањето му донесе две, за него, значајни промени. Како прво толку посакуваната, со години сонувана слобода од задушливиот референтски кафез иако, кога дојде, му требаа рамно три месеци и дванаесет дена да сфати дека не забегал во некоја неовдешна димензија; и како второ можноста и претпладнињата да ги посвети на читањето и проширувањето на знаењето. Требаше да се види како Илија Клапе Референто исчезнува и полека но сигурно се претопува во новиот, комплетен и само еден Илија Клапе Читачо!
    Така тераше точно една година. Стани, касни нешто, читај, излези на вечер ако има каде, постави прашање, врати се, читај! Но по годината, новото, забрзано усвојување знаења му ја наметна потребата да го прекине малограѓанското изживување со локалните незнајачи. Виде како немањето смисла во она што го прави го води во целосна бесмисла. Затоа два месеци исчезна од културниот живот на градот. На почетокот од третиот, една доцна ноемвриска ноќ, првпат во животот сети жешка грутка на гради што бараше брзо и итно отстранување. Го стегаше, го вртеше, му риеше, небаре го молеше да ѝ дозволи да му ги распара градите и да излезе. „Господе!“ си рече сиот испотен и распаметен. „Изгледа премногу примав низ годините без да давам. Знаењето е доблес ама собрано само во тебе е најсигурен пат до пеколо!“
     Реши од утредента да почне да учествува во културните настани на главниот град. „Зошто?“ си рече. „Шо ме држи да не му покажам на Скопјани шо знам? Сигурно и таму има љуѓе како мене. Ако ништо друго белки ќе нам некој шо ќе ме разбери, со кој ќе си напрам муабет, ќе ми олесни!“ Од тој ден цела година човек можеше да го види веќе обелениот, подгрбавен Илија Клапе како некогаш двапати, некогаш трипати неделно се качува на сабајлешниот воз за Скопје и се враќа на вечер со истиот воз дома, во големата празна куќа во која, освен отворената книга го чекаше уште дебелиот, мрзлив црн мачор што еднаш, пред многу години, на враќање од работа, во налет на необјаснива слабост, го собра од улица и, за среќа на бездомникот, мошне удобно го вдоми. Се разбира, не одеше Скопје кутурица. Првин внимателно се подготвуваше. Појдовна точка му беа весниците. Штом видеше најава во Дневник, Утрински или Вест (овие дневни весници ги голташе за нула време како утринско загревање пред главните, најчесто, целодневни и доцноноќни читачки сеанси) за некаков културен настан, промоција на книга, книжевна вечер и слично во Скопје, веднаш ги правеше потребните аранжмани за да стигне таму на време, да ги постави своите прашања и, исто така, да се врати дома на време. Не дека го чекаа којзнае какви обврски туку едноставно, навикнат на својот широк, дрвен кревет во кој, навален на перницата, на светлото од столната лампа ја голташе својата непресушна лектира, не можеше ни да замисли да си го смени леглото. Никој од тие што го познаваа Читачо не памети дека некогаш останал во Скопје на спиење! Никој!
    Но одењето во Скопје само му го зголеми разочарувањето. Овде навистина промоциите беа многу погламурозни, многу повеќе публика доаѓаше и го зголемуваше значењето на настанот, многу повеќе мириси од скапи парфеми го замелушуваа промовираниот писател кој најчесто, седнат како мисир, со главата крената в небо небаре господ го фатил за брада, значајно слушаше како задишаните промотори со одбрани зборови го фалеа, го величеа, го креваа до небо и се забораваа да го спуштат. Но разликата не беше којзнае каква. Штом Читачо, седнат во првата клупа, стрпливо ќе дочекаше да заврши церемонијата и ќе го поставеше своето внимателно срочено прашање, веднаш настануваше некакво чудно мешколење меѓу присутните, писателот и промоторите се погледнуваа под око како да се прашуваа „Кој е овој?“ и „Од кај падна? Кој го поканил?“ по што, ако некој му одговореше, најчесто тоа беше празно ломотење, тресење глупости, чисто задоволување на формата. Читачо сепак, иако свесен за несоодветноста на одговорот, за проѕирното сквернавење на она што за него беше светост – книжевноста, љубезно ќе се заблагодареше и, уште повеќе подгрбавен ќе заминеше кон железничката станица. 
    Но ова не можеше да трае во недоглед. Набргу и овој занес дека во главниот град ќе најде олеснение за својата потреба да се испразни, да го чујат, да го сфатат сериозно, да му оддадат признание, му помина. Седнат во старовремската фотелја која заедно со клавирот уште прадедо му ги имаше купено во Солун и донесено на обична арабаџиска кола по патот Виа Игнација до Битола, размислуваше што да направи. Да одеше во странство, му се виде, некако, предоцна. Си рече: „Цел живот се подготвував за овде. Ако овде не ме разберат шо има да ме разбираат јабанџиите? Можи овде свето е неук ама не е без душа. Можи јас треба поинаку да си го решам проблемо? Друго чаре да си најдам?“ 
    И го реши. Си најде чаре. По седум непроспани ноќи во кои си ја толчкаше главата што да направи со насобраната грутка пелин в гради, реши да стане писател. „Боже, колку бил близу лекот, ама требало да го видиш!“ си рече среќен и ободрен по толку време и веднаш се фрли на работа. Си рече: „Ќе му покажам јас нив шо знам и шо мом. Не сум во цуто на младоста, знам, ама, зарем малкумина почнале на мој години и станале славни? Не беше така со Селимовиќ, со Конрад? Не ги напиша Толстој најубајте дела после шеесеттата? Или Андриќ? За добрите дела треба искуство, акумулирано знаење а не жолтоклунство, тресење од мал мозок, од празна тиква, со сиромашен ум!“
    И навистина, набргу се претвори во вистинска пишувачка машина. Онака кус, пикнат во долгиот, аристократски шлафрок, седнат на работната маса од тежок, лакиран орев, со светлина од столната лампа што паѓаше врз неа под агол од 47.5 степени, речиси дење-ноќе не се одделуваше од компјутерот којшто несмасно стрчеше во големата просторија со високи тавани несоодветен на стариот, стопедесетгодишен мебел довлечкан дури од Стамбол, на тешките персиски килими послани на душемето од широки, лакирани штици уште од денот кога пред многу години, потпијанетите сватови, млади и весели, со песна го внеле во куќава чеизот на бабата по татко на Илија, Андромахи, на долгите виенски драперии донесени и подарени од кумот кога овој завршил медицина во главниот австро-унгарски град и се вратил да ги лечи не многу болежливите битолчани, на рачно плетените милиња по масињата и на прекривачите педантно извезени со срмени гајтани од другата баба на Илија, Крстана, и спрострени преку трите кревети во куќата. 
    Уште во првата година од својата писателска работа Илија успеа да напише две книги. Една збирка раскази и еден роман. Поезија не поднесуваше. А и сметаше дека е недолично, на негови години, да се занимава со неа. Му се гадеше кога ќе видеше како луѓе од негова врст, убаво скршнати во годините, одат по фестивали и читаат некакви љубовни, полу-романтични, полу-патетични стихови небаре се средношколци што несреќно се заљубиле па низ невешто пропелтечените редови пробале да си ја олеснат болката!
    Може да претпоставите по она што досега ви го кажав за него, дека кога станува збор за начинот на пишување, беше вистински интертекстуалец! Од една страна релативно долгото животно искуство му овозможуваше да го развива текстот редејќи настани по хоризонтала, синхрониски, како што се вели, а од друга да го збогатува истиот по вертикала, дијахрониски, оставајќи, свесно или несвесно, делови од богатото читачко искуство собрани од литературната традиција, својата и светската, откако ќе минат низ него и се натопат со негова ментална боја, да го збогатуваат и обликуваат книжевното ткиво со крајна цел да се предизвика љубопитноста на читателот и да се задржи неговото внимание.
     Сето ова тој фантастично добро го знаеше. Имаше прочитано еден куп теориски книги за тоа како се пишува расказ, драма или роман. Особено ги проучи т.н. теориски книги врзани за личното пишувачко искуство на големите светски мајстори на прозата како Џејмс Џојс, Вирџинија Вулф, Антон Павлович Чехов, Фјодор Достоевски, Иво Андриќ, Милан Кундера, Тони Морисон, Данило Киш… Научи сè што треба и како треба за да стигне до добро дело. Немаше, верувајте ми цака што не ја знаеше. Единствено што немаше и што никогаш не стигна да го има зашто за тоа требаше малку да се родиш, беше пиле! Едноставно човекот немаше дарба сето свое знаење, сето свое искуство да го сплети во зборови кои ќе зрачат со привлечност, со реченици кои ќе го зграпчат читателот уште на самиот почеток и нема да го испуштат до она место што, Читачо одлично знаеше, се вика епифанија или откровение, оној величествен врв во текстот на кој се дознава зошто сте биле влечени, што сакал авторот да ви каже, која му е поентата и така натаму. Е ова, и покрај сета своја ученост, и покрај сета своја љубов за книжевноста, и покрај сиот свој неспорен усет за убавото во неа, Читачо го немаше. Затоа му беа такви и двете книги. Нешто како кога градите куќа. Целиот материјал ви е тука, квалитетот му е првокласен ама при градењето нешто не е врзано како што треба па гледате како градбата, пред ваши очи, ко некоја проколната вавилонска кула, постојано ви се урива, ви паѓа и никако да ја доградите за да крепи. 
    Читачо, сигурен сум, несвесен за овој свој вграден писателски дефект, веднаш ги прати обете книги на сите поважни конкурси за книжевни награди што постоеја во Македонија: за Рациновото признание во Велес, за Стале Попов на Друштвото на писателите за чие членство веќе имаше поднесено барање и за роман на годината на Утрински весник. Веројатно претпоставувате дека очекуваше победа на барем еден од наведените. Кога не го доби Рациновото, беше сигурен дека не му бега Стале Попов, а кога и оваа ја загуби, знаеше дека Утрински му е судена. Не се налути многу кога и оваа не ја доби. Само си рече: „Треба време да ме сфатат! Шо знај жирито? Шо прочитале да ги прашам, а? Туку ќе се нај еднаш некој и ќе ме разбери. Тогај награда не ми ѓини!“ 
    И, како ништо да не било, продолжи да пишува. Следната година објави нов, дебел роман, шестотини страници густ текст без проред! Планина од зборови! Повторно конкурираше и повторно не доби ништо! Две години потоа не се појави со нова книга, а третата, некаде сред лето, помнам, кога никој не објавува, излезе со една гломазна трилогија, нешто како историски роман во три дела, еден галаматијас од делови од историјата, македонска, албанска, влашка, светска, парчиња недоделкано животно искуство, обид за врзување на некаква љубовна приказна во чија подлога се наѕираше недоквакан трилер, безброј здодевни, непотребни описи, реки поројни дождови што требаше да го симболизираат замислениот ама јазички неостварен афродизијак и купишта празни, неенергизирани, боси зборови. Сè на сè илјада осумстотини триесет и шест страници! Косата да ти се крене!
    Но баш оваа трилогија ми овозможи поблиску да се запознам со Читачо за да ви го кажам прецизно, едноставно и без додавања она што го научив за него. Работата стана вака. Ланската година станав член на жирито за наградата Стале Попов. И можете да претпоставите. Меѓу дваесет и трите прозни книги се најде и пред малку споменатата трилогија на авторот Илија Клапе. Беше доцна есен, време кога во Скопје фаќаат маглите па на човек над педесетата најпаметно му е да си седи дома. А седењето најдобро се олеснува со читање. Читав што читав и стигнав до трилогијава. Да видиме, реков, ама изнапишал човеков! Пробав еднаш, гледам не оди! Другиот ден пробав пак, ќе тргне малку па ќе запре а кога ќе запре имаш чувство дека в грло ти застанала дебела коска па никако не можеш да ја извадиш и сфаќаш во паничен очај дека давењето, во никој случај, не ти гине. Се мачев некако до педесеттата страница и реков:“Доста е! Што не оди не оди! Или човеков е гение па не можам да го сфатам или е непоправлив скрибоман!“
    И верувајте ми, сигурно никогаш немаше да го дочитам книгиштево да не ми дојдеше едно писмо лично од Читачо во кое тој, покрај работите што веќе ви ги наведов, не побара, на многу учтив начин, се разбира, да се сретнеме. А јас, бидејќи атерџија и слаб на учтивост на писмото му вратив со писмо во кое со согласив на средба во Скопје.
    „Видете!“ ми рече Читачо кога седнавме „Кај Јоле“ и недоговорени обајцата порачавме чај со млеко. „Малку бев наметлив, признавам, ама еден госпо знај оти не сум таков. Ама пошто сте и вие од Битола, си позволив да ви се јавам и ногу сум благодарен шо ќе ме сослушате. Еве за шо се работи!“ И во следните два часа за разлика од она малкуто напишано што го прочитав, многу течно и речито ми кажа што сакал и што напишал во својата обемна трилогија. Ми рече, помнам, дека сега биле во мода историските романи па затоа и тој решил еден таков да напише. Првин сакал за Марко Крале да пишува, ама немало доволно податоци, па затоа се фатил за Скендербеј, по примерот на Прличев. „Љуѓето ногу грешно го имат сфатено чоеко. Ние Маќедонците“, рече, „од умо шо не ни е како шо треба, уште во деветнајсти век живејме па само рисјаните ги признаваме за наши. Зато толку ни се скуси народо. Албанците, од друга страна, најмалку од три вери се ама пред сè и над сè се Албанци а после муслимани, православни, католици! Со Скендербеј работата е шо љуѓето од незнаење, само оти надимоко му звучи турски, му се плашат само од името кога ќе му го чујат. Сè мислат еве идат качаците да не заколат! Ама вие барем треба да знајте оти не е така. Еден голем јунак од петнајсетио век шо се борел за слободата на својо народ, албанскио, тогаш целио рисјански, но и за одбрана на христијанска Европа, а шо под своја куманда собирал и ногу Маќидонци посебно од Дебар и Дебарско, го истиснавне од историското помнење само заради обична заблуда!“ Потоа, како потврда на ова, ми рече дека во само две песни од Зборникот на Миладиновци се споменува Скендербеј додека, за разлика од нас, Србите, Хрватите, Италијанците, Французите, Англичаните, Американците напишале многу песни, поеми, драми, романи за него, дури цели опери му испеале! Уште многу други работи ми изнакажа во таа тричасовна средба а јас седев, си го пиев чајот и спокојно го слушав до крајот кога Илија стана, се заблагодари, ми ја стисна раката и пред да исчезне низ тесниот ходник што по само неколку накачени скали излегува на „Максим Горки“, ми рече: „Ве молам прочитајте ја! Сакам да знам дека некој во оваа земја нешто чита! И да не бидам лажно скромен! Сакам награда!“
    Отидов дома и седнав да ја дочитам трилогијата. За разлика од начинот на кој усно ми прикажуваше Читачо, неговото пишување беше очајно. Толку добар материјал а толку лош танц на интелектот меѓу зборовите! Но издржав и за три, претежно магловити и врнежливи дена, ја прочитав!
    Веќе на првиот состанок на жирито трилогијава, и покрај моето нежно залагање, отпадна од понатамошна конкуренција. Ништо не можеше да се стори. Беше јасно дека другите двајца уште по првите десет страници сфатиле со кого и со што си имаат работа, ја фрлиле на страна и се зафатиле да ги читаат другите книги. И тука морав да се согласам. Најголемиот аргумент што ми го тутнаа колегите пред нос беше нечитливоста. „Ова брат ни Господ не може да го прочита и разбере!“ рече еден од нив по што замолчив, ја наведнав главата и зажалив што вака недоветно се изглупирав. Ама ете, и покрај очигледната бездарност, имаше нешто во тоа битолско човече што ми се допадна, нешто чудно, посебно, нешто благородно, аристократско што го одвојуваше од другите, од целиот друг свет што го знаев. Камо никогаш да не го запознаев!
    Дома седнав и со одбрани зборови му напишав долго писмо во кое одоколу му објаснив дека работите стојат како што стојат, дека има многу силна конкуренција, дека, за жал, наградата нема да ја добие, дека има не подобри приказни од неговата туку ,едноставно, помодерно напишани, „а денеска“ педерски поентирав, „начинот на пишување најмногу се цени. Не самата приказна туку како е кажана и напишана, колку е читлива, дали има игра со нараторот!“ Боже колку глупости изнапишав иако тоа од мене никој не го бараше! 
    По седум дена добив писмо од него. Генерално делуваше разочарано но сепак имаше најдено сили мошне учтиво да ми укаже дека што не добил награда не добил ама дека со некои мои ставови не се согласува особено со оној што му го наведов а за кој ни самиот не бев баш убеден дека е така: „Можи е важен начино,“ ми пишуваше веќе прејден на „ти“, „ама не ми кажвај дека се можи без приказна. Првин приказната, велам, после начино!“ Потоа ми кажуваше дека има нова идеја која, штом завршат конкурсите, ќе почне да ја пишува, дека времето во Битола ептен се спобудалело, дека стегнал голем студ за на крајот да поентира со јасно покажување на својата очигледно голема, тучна, неимоверна болка: „А шо мислиш за Утрински? Ќе имам таму конкуренција? Мој оние мочковци и таму да ме победат? Не е таму жирито поасолно? Да не се и тие купени, а?“
    Сфатив колку е часот но нешто одвнатре ме тераше да бидам учтив до крај. Му напишав уште едно писмо, последно, за жал. Во него само му реков дека му посакувам успех во работата, успех на конкурсот на Утрински и толку. Не ми одговори.
    Оттогаш до денеска, еве има речиси половина година, немам ништо чуено од него. Изгледа во меѓувреме, а најверојатно во изминатава сибирска, битолска зима, го начекал архангелот онака свиткан над компјутерот во долгиот аристократски шлафрок и во миг на телесна слабост, со вешт, извежбан потег, брзо му ја зел душата. Инаку зошто, од време на време, таман ќе ми дојде некој убав сон во кој со невиден лес се кревам горе до небеса, пред да влезам во рајот, наеднаш се отвораат портите и од нив, гневен и растревожен, излетува Илија Клапе Читачо и велејќи ми „Марш долу, пезевенк, овде јаска сум жири и никој од вас, писателчињата, не заслужва да влези ни во потесен избор!“ безмилосно ме турка назад долу во темницата. 
    
    (Од Мојот Скендербеј, 2006)
УЗУНО
    	
    
	Уште како момчиња од петнаесетина години во 
средината на шеесетите од дваесеттиот век, никој од нас во друштвото, а нè имаше седуммина, не веруваше во господ освен Узуно. Можеби тоа се должеше на неговото мијачко потекло, или на „селското“ што си имаше останато и кај нив дома а и кај него, иако уште по војната, неговите имаа дојдено од блиското Смилево, единственото мијачко село во југозападна Македонија, и се имаа населено во двокатната куќа што сами ја изградија, речиси најгоре, на познатиот битолски баир. Помнам дури и денеска, четириесетина години подоцна, колку ми беше мачно накачувањето по стрмниот рид кон црквичката Кркрдаш кога ќе осамнеше првиот пролетен ден оти таков е обичајот во Битола, а пукне пролетта веднаш да се оди таму и како потоа, откако ќе се измешавме низ народот и откако само Узуно ќе запалеше свеќа и ќе се прекрстеше пред некој од светците, ќе фатевме попреку и за пет минути ќе се нацртавме кај него дома. Таму мајка му, една крупничка, ниска жена со грубо лице, редовно облечена во народна носија со задолжителната забрадена шамија, навикната на луѓе зашто и самата имаше изнародено седум деца, веднаш ќе извадеше по некоја леблебија со суво грозје, по некој лешник останат уште од есента кога маж ѝ,, едно суво, височко човече, по завршената ѕидарска сезона, малку од навиката да прави нешто а повеќе од носталгијата по родното село, пеш ќе отидеше до саканата Бигла и некаде кај „Алтанината ливада“ ќе ги наполнеше торбите и сакулињата со вкусни плодови од забелот со лески. „Каснете си, деца!“ ќе речеше и ќе си се пикнеше внатре во кујната да го готви ручекот за многубројното семејство. И ќе си касневме со тоа што, пак нагласувам, само Узуно првин ќе се прекрстеше па ќе ставеше нешто в уста а сите ние другите, веќе навикнати на неговата набожност, без задршка, навалувавме на послуженото. 
    Да ви кажам, за да нема недоразбирање, не дека ние другите бевме којзнае колку „градски“ или безбожни како што на прв поглед изгледаше, туку едноставно такви ни беа родителите. Повеќето од нив, за разлика од оние на Узуно, вработени во општината или во државните претпријатија, едноставно, од страв за сопствениот опстанок, се навикнаа да ги почитуваат забраните на режимот за искажување „штетни верски чувства“, па тоа, сакале или не им го пренесоа и на своите деца. Не дека природната врска со црквата сосема се прекина зашто тоа во Македонија апсолутно беше невозможно – црквата, народноста, опстанокот беа едно исто со векови – туку, едонставно, од практични причини луѓето се трудеа барем јавно „да не си ја бараат белјата“, како што рече еднаш покојниот ми татко, бог да го прости. Инаку мајка ми, исто бог да ја прости, подоцна ми кажа дека тајно, наводно без знаење на татко ми, нè крстила во Света Недела, мене и брат ми, под тешка клетва на тетка ѝ од блиското Буково. Верувам дека исто било и со другите пријатели од друштвото односно и кај нив тајниот, забранет чин го направиле мајките а татковците се правеле на удрени, божем не знаеле па во случај да ги фатат или некој да ги поткаже си имале адут да не си ја загубат работата. Не знаеле и точка. Кој можел да им тури в глава на простите жени дека крштевањето в црква се коси со начелата на новиот поредок? Стварно, неверојатни се начините на кои Македончето преживувало низ вековите! Неверојатни и тажни! Достага да ти падне! 
    Но, да се вратам на Узуно оти приказнава е за него и за една негова подоцнежна постапка што ќе ме распамети, ќе ме воодушеви и ќе ми урни многу предрасуди наталожени во животот не само за него туку и за светот, воопшто! Како растевме и се дружевме, така и гледав како покрај мене се формира една личност која не ми е многу по кеф! Освен што си остана највешт и најизверзиран во набожноста, во сè друго беше – господ да те чува и брани! За фудбал ептен беше труп, од кошарка абер си немаше, а да не говорам за некои пософистицирани спортови како тенисот или пинг-понгот, на пример, што тогаш почнуваа да се играат меѓу младите битолчани. Скијањето и планинарењето беа посебна приказна! Од цело мое неколкугодишно дружење со човеков паметам само едно заедничко спуштање со скии и едно качување до големото езеро горе на Пелистер. И двете беа катастрофа. Кога некако успеавме да го убедиме Узуно да дојди со нас на скијање над Нижополе (сите седуммина имавме само едно рало скии!) и кога најпосле, со триста молби и метании го качивме на скиите, му ги стегнавме зимските чевли со везовите и го турнавме по белата, блага удолница, тој, по само неколку поминати метри, толку силно се заниша, со рацете толку многу се размафта низ воздухот, што загуби рамнотежа, со врвовите се зари во првата длапка и, со штеките расфрлани налево надесно, ко некој труп, газ преку глава акна во првото дрво што му се испречи во летот! Но за чудо, а тоа можеше и да се очекува од набожен тип како Узуно, како ништо да не било, си стана, си го истресе снегот од себе и отиде да си тури чај од термосот! Ете, што велат, кога господ те чува, ништо овоземско не те боди! Само знам дека оттогаш повеќе не дојде со нас на скијање а ниту некому од нас му падна на памет повторно да го викне. Едноставно човекот за сè што имаше врска со „модерните“ типови од нашиот град, не беше створен или да кажам попрецизно, беше роден антиталент!
     За планинарењето може да претпоставите! Секој што барем еднаш се качил на Големо Езеро знае многу добро колку е напорна таа угорница од Нижополе до седлото на околу 2.300 метри во кое е сместено ова ледничко езеро што за дваесетина минути нормално одење може да се заобиколи а, велат, достига длабочина до 18 метри. Ако тргнеш пеш од Битола, а тогаш други варијанти и немаше, ти требаа едно пет-шест саати, исцрпен и задишан да стигнеш до планинарскиот дом, блажениот храм што исцуцулен на езерскиот брег, го здогледуваш таман ќе помислиш дека качувањето нема смисла, за да ти ја врати надежта и да ти даде сили да издржиш до крај.
    А Узуно, верувајте ми, го направи своето прво и, нормално, последно качување до горе на најчудниот начин што го паметам. Онака кусичок, набиен, со едно десетина кила вишок на себе и со, речиси, нескриена омраза во очите што сме го истерале од топлата постела уште сабајлечки, се качуваше по грбата од непријатната планина на најневозможниот и најтешкиот начин што го знам. Место континуирано, како што нè учеа постарите, одоколу по свиоците, без силење како што обично се велеше или, ако добро ја помнам фразата „без маџарење“ полека, чекор по чекор, со само куси паузи, постепено да ги совладува растојанијата од еден до друг ориентир, Узуно, спротивно од сите нас, одеше право нагоре преку-трупа. Ќе се залеташе ко нетокму, ќе совладаше една делница и потоа ќе се пласнеше на тревата, ќе подишеше ко здев, ќе поофкаше, па ќе се исправеше и пет до десет минути ќе се крстеше и ќе се молеше. Потоа истото. Пак ќе се здурнеше угоре, ќе застанеше, ќе се бапнеше на земјата, ќе појачеше ко ранета ѕверка и пак ќе станеше да се крсти и моли. Небаре само тој, на одредени точки од планината, гледаше работи што ние другите не можевме да ги видиме, некои, можеби, тајни, скришни само нему познати црквичиња кренати тука од некои непознати, побудалени предци што овде, во скутот на планината, побегнале од светот за во спокој да ја сетат благодатта од чистата мисла! 
    Го гледавме и не знаевме што да правиме. Дали да се смееме или да плачеме, дали да му се воодушевуваме или да го жалиме. Во секој случај, иако задишан, испотен, исцрпен и лут, сепак стигна некако на целта! И, што беше најчудно од сè, веднаш го фрли ранецот, ги извади алиштата, нормално се прекрсти и, на очиглед и неверување на сите, веднаш загази во ледената вода! Страшно! А бевме предупредени да не влегуваме во езерото ни под разно зашто температурата на водата и во најтоплите летни денови не се качува никогаш над петтиот степен целзиусов. Но Узуно ни пет пари не даде за повиците, туку спокојно си се пикна во водата, исплива неколку метри зајачки (со телото и главата под вода а само рацете сплотени една со друга во пирамида надвор) и, мртов ладен, си излезе надвор. „Добро е за нервите,“ само рече и повеќе никогаш не стапна, барем со нас, на ниедна планина! 
    Од тоа време, знам уште неколку работи за Узуно што сакам овде да ви ги спомнам за да видите подоцна, колку малку знаеме за луѓето околу себе, колку работите ги земаме здраво за готово, со колку тврдоглави и еднонасочни гледишта си формираме мислења и потоа само евентуални чуда што, речиси, никогаш не се случуваат, можат да нè натераат да си го смениме мислењето. Узуно, паметам, беше човек со кого не смееш за ништо да се договориш. Особено не за саатот. Ако договоревме излет на Крсторски манастир, на пример, едно неверојатно убаво место во пазувите на Баба Планина, не можевме никако да тргнеме во шест сабајле на договорот зашто шестмината дојдени на време на зборното место мораа да го чекаат Узуно најмалку два саати! Кога премолчено, ние шестемина, се договоривме за идните излети да му кажуваме само на Узуно дека тргнувањето е во четири сабајле иако беше во шест за евентуално да стигне на време, тој, иако ни се колнеше дека ако треба нема да спие цела ноќ за да стане на време (од каде го знаеше Шекспир, појма немам!) повторно ќе си доцнеше, како и секогаш без никаква грижа на совест дека некој со саати, без оглед на годишното време, го чека во секогаш студените битолски утра. Едноставно беше навиен, да биде точен само во доцнењето! Рекордот во доцнење но и во блага забеганост, убаво паметам, го постави при едно наше одење на Цапарскиот манастир кога, откако го изначекавме до ручек и видовме дека овојпат ја претерал и дека не доаѓа, разочарани и безволни се разотидовме секој по дома решени повеќе никаде да не го викаме, толку му бевме лути! Но моравме да му се одлутиме зашто утредента, добро слушнете го ова, дури утредента околу осум, ете ти го Узуно мртов ладен, со ранецот на грб како нè буди од куќа на куќа со зборовите: „Кај сте бе, пичка ви материн“? Мене најдовте да ме заебавате? Не требаше во шес да ојме на Цапарски, а? Скапав на дождо, да в“ибам!“ Што да се додаде на ова, ви се молам? И како може после ова да му се лутите?
    Потоа да не заборавам да ви кажам дека токму на примерот на Узуно, најмногу се разочарав во женскиот род или, поконкретно во убавите битолчанки што секоја вечер, без оглед на временските прилики, доаѓаа од сите агли на градот и го формираа познатото корзо на Широк сокак: една колона кон паркот, друга од кај паркот кон театарот а третата најдесно, горе на тротоарот, што ја викавме ВПШ (ваша последна шанса.) Тогаш веќе средношколец, Узуно, без конкуренција од сите седуммина најтуп, најкус, најнабиен, најрус, со битлс фризура иако породен абдал за музика од него немаше, со долги, несредени бакембарди на заобленото бело лице среде кое мижуркаа сините ѕвиждал очи, „прав селски џилкош“ како што велевме, сепак единствено само тој и никој друг, „им правеше пајтон“ на најубавите „чупиња“ од корзото. Како можеа толку убави, толку градски, вака грдо да се зацапаат во една, благо речена, од естетски аспект, нападно селска надворешност, никогаш не ми стана јасно. Сам еден бог, како што се вели меѓу народот, ги знае патиштата на луѓето и кога, каде и како да ги спојува! Најстрашно не беше што тие се заљубуваа толку безнадежно во него туку што тој беше рамнодушен кон сите. Прав Казанова! Важно и возбудливо му беше заведувањето а кога тоа, редовно успешно ќе завршеше, бргу го губеше интересот во освоената и погледот тапо му забегуваше во следната! Дури и кога се ожени, години подоцна со една многу богата битолчанка, вродената флегматичност никако не го напушти, туку по инерција продолжи да постапува на истиот начин со жените кои и понатаму, и покрај тоа што знаеја дека е женет „полудуваа“ по него и му дозволуваа да ги врти околу малото прсте како сака и кога сака!
    Потоа на Факултет во Скопје, помнам, бевме дури едно време цимери, никако не ми влегуваше в глава како може човекот воопшто да студира! Од книги не ја имаше прочитано ни „Биберче“ што се вели, а камоли дебелите прирачници што му беа потребни да го заврши Градежниот! Но го заврши! Како, никому не му беше јасно дури ни мене иако лично му имав положено два испита, едниот по германски другиот по македонски, зашто беа писмени а професорите стари па замената воопшто не ја ни забележаа! Ама сепак, како успеа да заврши Факултет човекот што од дваесет и четири можни часа спиеше, што се вели, дваесет и пет, никако не ми влегува в глава! Единствено е добро и корисно за државата што никогаш, колку што знам, не поработи во „струката“! Но веројатно дипломата му овозможи, години подоцна, да ја отвори, веројатно првата приватна градежна фирма во Битола во времето на Марковиќ. Мислам „Братство и единство“ или „Препород“ се викаше, не ми текнува баш најдобро. Не дека тој нешто стручно правеше, туку едноставно од ѕидарската традиција во семејството, ја имаше наследено самсарската жичка од татко му, па собирајќи триесетина очајни работници од сериозно разнишаните гломазни државни градежни фирми, едноставно им наоѓаше работа, ги тераше да “рмбаат ко робови и им го собираше кајмакот! Или барем мене така ми се чинеше! Уште еднаш велам дека ова што го говорам е собрано од надворешни податоци, од парчињата живот на Узуно што ги имав видено а не од целината, а најмалку од она што му беше внатре, в душа!
     Потоа патиштата сосем ни се разидоа. Дури по некоја година, сосема случајно на паркингот пред театарот во Битола го видов Узуно како нервозно ја отвора вратата од големата, црна кола, мерцедес ли беше, бемве беше, не знам. Застанав загледан право во него да видам дали ќе ме забележи. Кога нагонски ја крена главата и погледите ни се сретнаа, наеднаш ме препозна и онака подостарен, подгрбавен, подздебелен ама видно блед и вознемирен, без никаков вовед, ми рече: „Блазе си ти шо не мораш од никого да бегаш! Блазе си ти мирно шо си спиеш!“ Со левата рака ми ја стегна мојата, цела минута ми ја стегаше, ми ја гмечеше, со другата направи обид да ме гушне ама во последен миг се предомисли, само ме помина расеано по десната, од рамото до шаката ме помина, а потоа, за да не му ги видам солзите в очи, бргу се сврте и влезе во автомобилот. „Ќе разбериш шо е!“ уште ми рече и, со чкрипење на дебелите тркала од колиштето, ми исчезна од пред очи.
    Дури подоцна разбрав што била работата. Не многу чесен, успеал во последната година од самсарењето, да заглави неколку директори на основни и средни училишта и да ги остави гладни дечињата на кутрите мајстори што работеле за него. На директорите им ветувал дека најефтино и најбргу ќе им ги направи фасадите, ќе им ги вароса училниците, ќе им ја смени дограмата на што овие веднаш му давале капар а овој само ќе ги распоредел работниците да чепкаат насекаде по нешто, ќе кренеле по некое скапано скеле колку да мислат нарачателите дека ветеното го исполнува, а со насобраните пари удрил на пиење и лумпување со љубовниците низ Битолата и низ Грцијата. Ко да му се завртело во умот дека иди крајот на светот па тргнал да земи што повеќе пред да го снема! Ама бидејќи светот си останал таму каде што си е, бргу дошло време цехот да се плати па директорите, кога виделе колку е саатот а особено работниците на кои никогаш ни денар не им исплатил, пуштиле глас дека ако не им ги врати парите, односно ако не им плати за трудот ќе го обесат јавно на плоштад! А Узуно, убаво олеснет од развратот, не чекал да види дали заканата ќе се исполни, туку уште утредента кога случајно го сретнав пред театарот, со првата љубовница а не со жена му, се качил на авион во Солун и збришал за Австралија!
     И еве сега, некаде десетина години по нашата последна средба на плоштадот пред театарот, по една декада молк и некомуникација, наеднаш добивам порака на компјутер од Узуно во која, без никакво објаснување ми вели дека на првиот пролетен ден од оваа 2006 година ме чека мене и битолските другари горе на Кркрдаш! Типично узуновски! Како ништо да не било, како тенеќе да тропнало, како да сме закажале некогаш состанок на кој еве само тој, најодговорно, иако со десет години задоцнување, доаѓа а нас, не знае од кои причини не нема, па се јавил да нè искара! 
    Но човекот е таков, отсекогаш, барем ми се чини, таков бил, не можеш да му се налутиш дури и да сакаш! Затоа еве ме стојам пред црквата кај Кркрдаш, најгоре на баирот. Прв пролетен ден е, малку врнежлив, уште е сабајле но народот полека се влечка угоре покрај баирското училиште, па право по угорницата до камените скали што виугаво водат до обновената црква од чие двориште пука поглед на цела Битола. Младенци е! Се слават четириесетте маченици, мислам римски војници што умреле за христовата вера во раните години од востоличувањето на христијанската црква. Оттука веројатно и турскиот назив кркардаш за местово што буквално значи четириесет браќа и многуто легенди врзани за него кои прилично, по народниот обичај на правење митови, отклонуваат од вистината иако никогаш целосно не ја затемнуваат. Еден по еден, иако веќе скршнати во годините, доаѓаат другарите. Дебелио, Докторо, Тољата, Никучо, Томасо. Застануваме на страна и по обичај го чекаме Узуно!
    И, како некогаш во добрите стари времиња, точно два часа по закажаното време, се појавува Узуно. Во бел костум, бела паларија, црни рејбанки, обелена, долга брада. „Кај сте бе, да в“ибам!“ вика уште недојден до нас и се гушнува срдечно со секој поединечно. Потоа ни дели некакви фотографии, ги објаснува ликовите на нив, вели сега е „фотографа“, демек се занимава со уметничка фотографија, дека добро му оди, дека ја „остајл“ љубовницата и дека си ја зел жената во Австралија. „Жена си е жена!“ вели, „кој видел аир од љубовница?“ И сè така ни прикажува, денот поминува, народот, откако пали по една свеќа во црквата, се прекрстува и полека заминува од местото.
    Најпосле, доцна е поручек, речиси сме сами на средината од ширинката. Стоиме во круг околу Узуно а тој, без најава како и секогаш, наеднаш се врти кон мене и, на мое големо изненадување ми вели: „Готов си со Скендербеј?“ „Шо?“ велам збунет и стаписан. „Не пишиш книга за Скендербеј? Те прашав дали си готов?“ Од каде знае, си помислувам а му велам: „Пишам, пишам. Уше малку и ќе биди!“ По десетина години повторно ни се сретнуваат погледите. Во неговиот сега има некој нов, необичен сјај, некој зрачец што одржува врска со некој за мене таен, непознат свет. Ми вели: „Знајш дека муслиманите го неќат?“ Нишам со главата, не знам што да кажам, многу сум збунет. „Сакаш да проверам кај е и да ти кажам?“ „Како?“ велам и не ми се верува дека водиме ваков еден муабет. „Раширете се малку!“ вели Узуно а ние ко заутени го шириме кругот среде ширинката од дворот на црквата кај Кркрдаш. „Сеа глејте!“ вели и наеднаш, од место, летнува право угоре, се прави точка и по минута-две се губи низ облаците којзнае каде горе на небесата! Стоиме така вџашени, попарени, ги триеме очите, чекаме.
    По половина час, еден час најмногу, ете ти го Узуно назад од небото. Атерира точно на местото од кое се лансира нецел час претходно. Сè уште стоиме околу него во неверица. „Проверив,“ ми вели, „Го нема ни во џенетот ни во џенемот, туку ене ти го кај си седи кај нас во рајо, десно од Христа!“
    Дури тогаш се сепнавме, клекнавме, длабоко се поклонивме и поверувавме дека Узуно во тоа глуво меѓувреме, додека сме спиеле во блажено незнаење, којзнае како и којзнае за кои заслуги, станал светец! 
    
    (Од Мојот Скендербеј, 2006)
     
ПОМИРУВАЊЕ
    
    
	Ѓорѓија Крпач, кај најблиските познат и од нив викан 
Крпачо, можеше да се пофали дека е еден од ретките живи битолчани којшто и во својата шеесет и петта година спие како топ. Не знаеше а не му беше ни гајле да знае кому за ова треба да му заблагодари: дали на вродената, речиси невидлива, наивност која не му даваше подлабоко да гледа во работите па да им ја сеќава болката и да побудалува или на цврстиот карактер што секогаш го тераше да гледа напред во иднината, да гази по живи и мртви, со главата и снагата исправени „ко да голтнал сукало“ небаре светот и векот ќе му ги дадат да ги гази и да си царува со нив за навек. Иако животот, небаре зарекнат од презимето, одвај некако успеваше „да го крпи“, луѓето, особено колегите од училиштето за ретардирани деца во кое сè уште работеше, го сметаа, од само ним познати причини, за „добро скрпен и нафатиран“, за „дигнат“, како што велеа, „чоек на кого носо да му падни нема да се наведи да го земи“, тип од „големото добро утро“ и слични фрази што со минувањето на годините му ги лепеа особено оние што му завидуваа, а му фаќаа кусур на сè: зошто е секогаш избричан „два милиметри под кожа“; зошто постојано е беспрекорно облечен, педантен, среден и чист; како тоа јаката од кошулата му е толку бела „побела од белка на јајце“ како што цинично дофрлаа; зошто живее најблиску до училиштето; зошто не пие кафе со нив на големиот одмор туку штом ѕвони, онака исправен, не обрнувајќи им никакво внимание, веднаш трча дома, таму си го пие кафето со „жената му“ и се враќа точно на време за следниот час и така натаму, да не редам, сигурно и сами погодувате што сè може да измисли злобата на човекот откако овој, којзнае кога во времето, можеби и без да сака, првин ментално ја конципирал во свеста, потоа сосредоточено ја погледнал, па го изговорил словото и ја створил како противна на доброста за да имаат, главно неработниците, со што да си прават бајрам со умот во својата тапа здодевност и креативна неродност. 
    Значи, како што ви кажав, му завидуваа на сè: на куќата, на жената, на децата, на професионалноста, достоинството, на климентовата награда што најпосле мораа да му ја дадат како на прв школуван македонски дефектолог, на здравјето зашто никогаш не го видоа ни лете а особено не зиме да се разболи, да легне, да не одржи час или ако е разболен а дојден, да шмрка, да кива, во купишта шамивчиња да се усекнува и да гргори; на ливантото со кое се мачкаше сабајлечки и што оставаше мирисни траги зад него, му завидуваа, на воздухот што го дишеше, непрокопсаниците, му замеруваа, ама најмногу од сè ги вадеше од памет неговата наспаност. Никогаш, буквално никогаш, во дваесет и петте години негова работа во ова специјално училиште, не го имаа видено да дојде на час разбушавен, подуен, со венчила под очи, шашардисан, „од номо надвор“ како што се вели, мамурен по некоја улаво помината ноќ, туку секогаш се појавуваше наспан, стегнат, исправен, со беспрекорно чиста кошула и прецизно стегната машна која, сигурно погодувате, секогаш му беше во склад со бојата на костумот, грижливо избраните чорапи, светнатите чевли. Со три збора „жива наспана педантерија“ како што велеа незадоволни што има некој во училиштето којшто, намерно или ненамерно, сеедно, поставува толку високи критериуми за претежно, ниската култура на живеење во повоената Битола наполнета со „разно-разни опинчари и копуци“, „партизански, во вечерни училишта приучени сељачишта“, „пијандури, комарџиии и курвари“, „џган“, „багра“ како што знаеше да каже Ѓорѓија кога, понекогаш дома, иако многу ретко, ќе му дојдеше сè преку носот, ќе му пукнеше филмот и ќе се истушеше пред жената која, знаејќи му го одлично табиетот, го оставаше „да се изнавика“, „да се испразни“, „да се олесни“, фрази што во својата наследена мудрост и тврдокорна традиција ги употребуваше за да го искаже своето разбирање на мажот, на машката потреба од време на време да се ослободува „од уроци, „од лоши очи“, од вишокот енергија, од буицата надојдена и зовриена крв, онаа од која жените се празнат по природен пат, кога ќе им „дојде тетка Менка“, или „кога не им е арно“ или „кога се нечисти“ како што обично, метафорично, се разбира, велат штом се во циклус, односно имаат менструација.
    Но она што со години не му се имаше случено под влијание на „урокливата моќ“ на злобниците од неговото опкружување кои свесно или несвесно постојано ги призиваа кумирите, да боцнат, да вознемират, да растурат, пакост да направат и кај што треба и кај што не треба, му се случи брзо и непредвидено во една грда мартовска ноќ од 1983-та, на само три месеци од пензионирањето. Без најава и без повод. Си легна да си спие (претпоставувам веќе претпоставувате) од чист почист, со главата врз од чистата почиста перница, под од чистите почисти чаршафи, на од чистата почиста постела и таман ги затвори очите, место во блажениот свет на цврсто заспаните, наеднаш се виде себеси угул гол, со лавовска кожа преку себе и со долга ластегарка во левата рака како гази низ една песочна пустина, долга, широка, недоодна. Нозете оздола му беа набабрени, пликосани, а озгора, од среде вжареното небо, право во тилот, го удираше неподносливо зовриеното, побудалено сонце.
     „Само терај напред!“ му рече човекот пред него облечен во широка бела сакма, бели чакшири и со бела завиткана чалма околу глава. 
     „Кој си ти?“ праша Ѓорѓија.
     „Човек како тебе!“ му одговори човекот.
     „А зошто тогаш јас сум гол а ти облечен?“
     „Зашто ти сè уште во задоволителен степен не ја имаш совладано смртта па затоа се кренав во невидливото за да ти помогнам да ја сфатиш и да ја надминеш!“
     „Да не сум умрел, еј?“ свика Ѓорѓија преплашен. 
     „Во ограничена смисла на зборот – да. Но пошироко гледано- секако не!“
     „Не туку ме маткај!“ крикна Ѓорѓија и ги ококори очите во чадливата згура под себе во која сега се имаа претворено зрната тврд песок од пустелијата.
     „Знам зошто се плашиш,“ рече човекот откако застана и се сврте кон Ѓорѓија. „Зашто никогаш претходно во својот земски живот не си размислувал за смртта или, ако си размислувал, си ја сфаќал како голема, непроѕирна, недопирлива тајна!“
    Ѓорѓија го гледаше човекот пред себе, пустошот околу себе, пржолот над себе, никако не можеше да сфати што му се случува.
     „Зад смртта,“ продолжи човекот спокојно, „не стои никаква тајна. Единствената тајна е создадена од човечкото сфаќање за неа! Надмини го човечкото и ограничувањата што одат со него и ете те кренат над неа!“
     „Молам?“
     „Надмини го! Затоа те избрав! Учи со мене! Јас ќе ти бидам учител во времето пред тебе! Така викај ме!“
     „А тоа што ме болат нозете, што ме убива сонцето, што ми е матно во умот, што ми тежат годините?“
     „Глупости! Цела вистина е во состојбата на свеста, во небото кое луѓето од незнаење географски го преместиле надвор од себе! А тоа, живеалиштето на бог, е длабоко во нив! Тоа е свеста! Мислите на страв, мислите на болка и мислите на грижа ја предизвикуваат грдоста што ја викаме старост! Мислите на веселост, мислите на љубов и мислите на идеали ја создаваат убавината што ја викаме младост. Староста е само корупка во која лежи билјурот на стварноста, бисерот на младоста! Затоа вежбај во себе да ја одржиш свеста на детството! Тогаш ќе бидеш кадарен да го отстраниш настанот наречен смрт!“
     „И што да правам?“ праша збунетиот Ѓорѓија, сè уште несвесен каде се наоѓа, со кого разговара, како да постапува понатаму.
     „Само следи ме!“ му рече учителот. „Ќе ти помогнам да ја исполниш задачата на секоја душа а тоа е да го издигнеш личниот став до она ниво на свеста на кое таа ќе стане едно со Сè, со Апсолутот. Заживеан во таа свест веќе нема да бидеш подложен на никакви ограничувања!“ И одеднаш, без најава, се крена во невидливото и исчезна.
     „Чекај! Стој!“ свика Ѓорѓија и очајнички се стрча по згурата. И трчаше, трчаше, силна пот го обли по челото, лицето, телото…
     „Ќе биде во ред!“ рече жена му која со уплашен поглед постојано му ја бришеше потта. „Нешто лошо сонуваше. Цело време бладаше и се превртуваше в кревет. Ту,ту,ту! Скраја да е лошото!“
     „Ама јас никогаш не сонувам!“ рече Ѓорѓија и вознемирен и среќен што главата сè уште му е тука, на овој свет, на, навистина, изводенетата, но сепак чиста перница а телото на меката, кибарна постела. Дури подоцна ќе сфати дека по тој негов прв, тучен, кошмарен сон, деновите на мирно, спокојно спиење му се неповратно одбројани и нечујно преселени во некое сега веќе за него туѓо, далечно, сосема нестварно минато. 
*
*          *
    Другиот ден, злобниците од работа првпат ја сетија ненаспаноста кај Ѓорѓија иако сосема не можеа да ја видат зашто вешто ја имаше замаскирано со сабајлешното туширање, длабокото бричење, мачкањето со помадата кај челото, образите, вратот и со ливантото зад ушите, под носот, кај брадата. Но и покрај сета „светнатост“ и „упицанетост“ можеше да му се забележи благиот умор особено во удот и во погледот којшто, иако имаше придобиено некаков нов, чуден, темникав сјај, поинаков сосем од дотогаш неподносливо едноличниот глазур во очните дупки, сепак укажуваше дека баналната свежина повеќе ја нема, дека некаква друга, возбудлива сила му нашла некаков незаштитен процеп во телото, му се пикнала низ цепутката право во дамарите и го раздрмала, го распаметила. „Шо му стана наеднаш?“ сега коментираа обратно колегите ко одеднаш да им стана криво што Ѓорѓија се менува, им излегува од шема, од видокругот нивен циничен им бега.
    Вечерта, таман си легна уморен како никогаш порано, ете му го веднаш учителот му се истопори пред него и онака угул гол, со лавовската кожа преку рамо и ластегарката в рака повторно го потера по вжарената пустина која полека се претвораше во тешка угорница по која сега виде дека обајцата се накачуваат. Учителот одеше напред, лек во чекорот, тенок, без никаков напор а Ѓорѓија зад него офкаше, збиваше, душа збираше, реки пот му течеа по снагата.
     „Полека ќе ги научиш вештините на мајсторот Исус,“ му рече учителот „и ќе станеш како него. Тој можеше да се крене во невидливото и да ги прави, гледано од ограничен човечки аспект, сите оние чуда што ги направи.“
     „Како можам јас да станам како него?“
     „Треба само да дозволиш бог да дејствува низ тебе. Тогаш ќе видиш дека и бог и Исус не се различни од тебе. Тогаш ќе сознаеш дека си создаден да го правиш истото што го прават и тие. Само треба да си ја креваш свеста за да прогледаш, да разбереш и да дејствуваш.“
     „Ама јас отсекогаш сум живеел чисто, беспрекорно, педантно. Никогаш не сум лажел, не сум крадел, не сум имал љубовница, не сум ги искушувал најниските човечки пороци и страсти. Што повеќе се бара од едно обично смртно суштество за да доживее чиста, спокојна, мирна, лесна смрт?“
     „Токму во тоа е работата. Живееш пречисто, препедантно, прекибарно но не по своја волја, се разбира. Тоа ги нервира луѓето околу тебе но тие не знаат дека бог намерно те чуваше чист за кога ќе дојде време, а еве дојде, „да се извалкашж со едно друго, поинакво и повисоко знаење кое ќе ти овозможи да видиш работи кои обичните смртници, заради вродените ограничувања, никогаш нема да ги видат!“
     „Мислиш избран сум,“ рече Ѓорѓија малку успокоен, „да научам како Исус да одам по вода, да ги хранам гладните во пустините, исушените дрвца да ги оживувам, да станувам мртви од гробовите, водата да ја претворам во вино, солзите во роса, да ги лечам лепрозните, улогавите, слепите да ги прогледувам, немите да ми прозборуваат, глувите да ми прослушуваат?“
     „Токму така,“ рече учителот.
     „А како му успеа тоа на Исус?“
     „Не многу лесно. Тој целиот свој не многу долг живот го посвети учејќи како да си ја крене свеста, како да се вивне во невидливото, да го досегне небото во себе и да му дозволи на господарот на тоа небо да мисли, да конципира, да говори низ него и да создава. Распнувањето не беше ништо друго туку последен, речиси очајнички обид на мајсторот да им ја докаже на неверниците исправноста на своето учење. Дури тогаш, кога материјалниот Исус умре за да го отстапи местото на духовниот, невидлив Христ, мнозина поверуваа и тргнаа да го следат!“
     „И сега?“ праша Ѓорѓија, папсан од жештината, уморот и болките што неподносливо му клукаа во подуените, бабуњосани, подгорени, боси стапала.
     „Сега уште малку па стигаме на врвот! Таму ќе ти кажам сè!“
    И повторно му се крена во невидливото. Ѓорѓија гледаше во угорницата пред себе, виде дека е на крајот од силите, сакаше да се заврти и едноставно да се пушти надолу по удолницата препуштајќи се целосно на нафаката, ама нешто внатре, некоја невидлива сила над папокот, во срцето можеби, не му даваше да се враќа туку наеднаш го подзеде, го турна и набрзо се најде искачен најгоре, на самоти врв од пржолното, голо, песочно брдо кај што, нечекајќи, се бапна на тлото и со устата лакомо почна да ја пие студената вода што извираше тука, кај самата цуцка од ридот и течеше удолу по другата, уште пострмна страна. „Фала ти господе!“ викаше меѓу две голтки и се прскаше по вратот, по снагата, по нозете.
     „Ќе биде добро!“ ја чу и ја виде жена си како со загрижено лице но со вешт фат му ја брише потта, му принесува студена вода до устата и го лади со свежи облоги по челото и снагата. „Мора да биде!“ рече таа и тоа беа последните зборови во таа, за Ѓорѓија втора мачна, непроспана ноќ.
    
*
*          *
    	Чудно како за само една недела Ѓорѓија целосно се смени. Не само во физичкиот изглед туку и психички. По седмата непроспана ноќ заличи на старче со омацурени, збрчкани образи, со црни подочници под искосените, заматени очи, со подгрбавена, згугурена снага и глава што гледа вземи. Но тоа беше само дење. Зашто ноќе полека стануваше свеж, силен, снажен младич со нова моќ што ја црпеше од учењето што ненајавено му дојде преку, од бога можеби, испратениот учител. Затоа почна да ја претпочита ноќта пред денот. Сосема го загуби интересот за денскиот, надворешен свет, секојдневните збиднувања, училишното устројство, личната чистота и педантерија, денската светлина, детскиот џагор. Сфати дека сето тоа е лага, измама, фатаморгана, привид за измамените, тенка скрама под која, достижна, се крие суштината. Реши да учи во ноќта зашто разбра дека во неговата свест се крие некој друг, поубав, повистински свет до кој треба да се крене и во кој треба да заживее поинаку, постварно, посуштествено. Престана да ги забележува луѓето околу себе, нивните ситни интриги и заврзлами, нивните бедни игри и пресметливости, колегите кои, иако повеќето членови на комунистичката партија, се крстеа кога ќе го видеа, па дури и жената која сепак, во својата неменлива набожност, веруваше дека кога тогаш ќе се свести и ќе ѝ се врати. Но работите си зедоа друг тек што повеќе никој не можеше да го смени. Ѓорѓија Крпач викан Крпачо, речиси за нула време, од типично смирен заљубеник во денот, стана возбуден чекач на ноќта. Не дека ја сакаше темницата повеќе од светлината, туку затоа што оваа нова, вознемирена темница на ноќта, му ветуваше друга, поинаква, постварна, посветла светлина која, со сета решеност одлучи да ја стигне.
    	Од осмата ноќ натаму, во следните три месеци, постојано се гледаше себеси на врвот од оној ист рид на кој уплашен седеше првите седум ноќи, но сега веќе без страв и срам од сопствената голотија, сопствената кревкост и ранливост. Учителот редовно слегуваше од невидливото и со прстот од десната рака покажуваше напред кон магливите широчини што се тегнеа пред нив и постепено формираа чудни облици и настани.
    	„Го направи првиот чекор. Го победи стравот,“ му рече учителот во една од тие први ноќи кога седна до него. „Сега ќе можеш да видиш работи што никогаш не си ни помислил дека можеш да ги видиш!“ Од лево дувкаше некакво свежо ветре и на Ѓорѓија пријатно му го ладеше лицето. Жештината што и натаму владееше со просторот веќе не му изгледаше неподнослива. Не се потеше туку седнат до учителот го привикнуваше видот на приказите во далечината што му се редеа пред очи со, речиси, филмска брзина. Многу личеа на истераниот од рајот Адам и на од Бога испратениот ангел Гаврил Михаил којшто, од висината на Едемскиот рид, низ видението му ги покажуваше на Адама последиците од сторениот грев во вековите што доаѓаа а Адам само туфкаше, се јадеше, се проколнуваше за лудата непромисленост кога од сите понудени можности, а ги имаше неколку, ја избра најлошата: ја послуша плотта, похотноста на телото, страста кон Ева а не разумот. Но овде видението имаше сосема друга цел: не да го уплаши од последиците на некаков си сторен грев зашто гревот кај Ѓорѓија, ако го имаше, си беше чисто генетски наследен, туку да му помогне да си ја крене свеста и да прогледа. 
    	„Гледај,“ му рече учителот, „ќе видиме две долги одења по маките, на двајца твои имењаци кои, не од некои натприродни сили, туку заради сознанието дека бог е во нив, во нивните внатрешни неба, свеста, се спротивставија, издржаа и, преминувајќи од видливото во невидливото, ги победија не само, навидум многу посилните противници, туку и времето. Инаку денеска, толку векови подоцна никој не би знаел за нив. Тие, речиси, во сè, се израмнија со мајсторот Исус освен во првоста, се разбира. Види ги чудата што ги направија, учи и прогледувај!“
    
*
*          * 
    	Наеднаш пред нив се создаде римскиот форум. Големата царска палата блескаше на топлото, медитеранско сонце. Многуброен народ во бели тоги се имаше насобрано пред дворецот. Луѓето разговараа меѓу себе, потоа погледнуваа кон велелепното здание со високи пиластери, па пак се враќаа кон муабетот.
    	„Ова е тристотата година по Христа,“ му рече учителот на Ѓорѓија. „Мајсторот Ѓорѓија, од луѓето денеска викан светија, веќе е дојден во Рим кај царот Диоклетијан да му ја крене свеста за овој да ја сфати единствената вистина и да престане да ги измачува, убива и тормози сите што, преку Христа, се во обид да стигнат до својот бог.“
    	Потоа пред нив, ко со некое волшебно стапче се створија внатрешните одаи на царското живеалиште. На високиот стол, удобно навален седеше моќниот владетел а пред него, на само неколку чекори, клекнатиот Ѓорѓија.
    	„Кој си ти?“ го праша Диоклетијан.
    	„Ѓорѓија од Кападокија, моќен цару. Имам дваесет години и од богато семејство и благороден род сум но по заповед на оној што го почитувам и слушам, распродадов сè и раздадов по сиромаси и дојдов овде кај тебе спроти желбата на мојот цар кој е над сите цареви, да ти укажам на грешките што ги правиш со народот што го сака и се надева единствено во мојот цар, за да се поправиш и да се спасиш. Зашто кога ќе заминеш од овој свет, а мачителите, тираните, секогаш брзо и сурово заминуваат, на вечни маки ќе се најдеш. Затоа ти велам поправај се сега дури си во светлина да не мораш да го правиш истото во вечна темница и на вечни маки!“
    	Царот Диоклетијан малку се подмести во седалникот, не можеше да верува во дрскоста на овој сиромашец а не му беше ни докрај јасно што бара од него. Зад сјајот на секој владар се крие бедата на стварноста па за да ја сфати, иако никој тоа посебно не го бараше од него, царот сосема мирно ја прими заканата.
    	„А по што е посебен тој твој цар?“ праша.
    	„Само тој може да те донесе пред лицето на бога. Само тој ги знае патиштата за твоето избавување, искупување, покајување и враќање во прегратките на оној од кој сите потекнуваме. Твоите идоли, твоите јадни кумири од капиштето не можат никогаш да ја исполнат ваквата задача. Затоа се празни и лажни. Оставај ги што побргу можеш и приклони се кон вистинскиот!“
    	„Страшно безумие ти влегло во главата!“ му рече царот на Ѓорѓија кога најпосле го изгуби трпението откако му го забележа чудниот сјај во крупните, црни очи. „Ајде остави го милум и поклони се на нашите богови кои со векови наназад ни го красат, крепат и шират царството да не морам силум да ти го дотерувам умот!“
    	„Во тоа е разликата, честити царе!“ рече Ѓорѓија мирно, „ние говориме за две различни царства. Кумирите ти го шират, крепат, земското, минливо царство а мојот цар ти го покажува патот кон небесното, вечно царство кое не е надвор од тебе туку се наоѓа внатре во тебе, во твојата свест која токму заради земската слава и суета, ти е затемнета. Види ја разликата! Она што е надвор од тебе а кое ти го нудат твоите лажни богови е минливо а само она што е внатре во тебе, а до кое може да те одведе само мојот бог, е вечно! Зарем не е изборот очигледен?“
    	„Фрлете го во зандана!“ свика разлутениот цар и стана од тронот. „Петнаесет дена држете го само на вода па да видам што ќе стори неговиот бог за него!“ И Магнентие, близок царски советник што секогаш седеше десно од императорот, даде знак и неколку стражари во полна војничка опрема и со страшни хелебарди го потераа смирениот Ѓорѓија кон царските затвори и го фрлија во најтемната ќелија.
    
*
*          *
    	„И после?“ го праша вознемирениот Ѓорѓија учителот кога виде дека форумот, народот во тоги, поплочените улички, царскиот дворец исчезнаа во маглината пред нив и повторно само некакви сенки им поминуваа пред очи.
    	„Биди трпелив и ќе видиш!“ рече учителот со втренчен поглед во далечините нагнетени со собитија, традиции, недообликувани контури и раздвижена материја.
    
*
*          *
    	По малку сцената пред нив повторно се расчисти. Неколку стражари го доведоа Ѓорѓија назад пред царот Диоклетијан којшто, како и обично, си седеше, во богато изрезбаниот и накитен престол.
    	„И?“ го праша царот Ѓорѓија, „ти го врати гладта умот? Ќе се поклониш сега на нашите богови па да те пуштам да си одиш со пригодни подароци таму од каде што си дојден или сакаш сосила да си го видиш бога?“
    	„Мене не ми требаат твоите подароци,“ рече Ѓорѓија видно свеж и бодар небаре петнаесет дена воопшто не гладувал. „А и гладта што мислиш ми ја прати е само привид што се должи на твојата ограниченост и слепило. Ние, следбениците на големиот мајстор Исус, на богот мој Христ, никогаш не бараме друг да нè храни. Зашто како што Исус, со парче леб нахрани многуилјаден народ во пустината, така и ние, сами се снабдуваме со храна и други потребштини. Доволно е само да се сосредоточиме на големата, непотрошлива, универзална супстанца околу нас, ментално да го конципираме саканото, да го изговориме словото и бараното веднаш ќе се створи. Затоа малтретирањата од твоја страна во таа насока за мене се бесмислени, наивни, ограничени и, прости ми што ќе ти кажам, смешни. Затоа приимај го мојот бог што побргу за да се спасиш!“
    	Царот не рече ништо едно пет минути, туку само почна да ги менува боите на лицето, од бледа, кон црвена, па зелена. А кога проговори, одеднаш сцената се разлеа, се растегнаа и ликовите се претопија и се загубија во безличната сива маса што се појави пред двајцата гледачи.
    	„И сега?“ праша љубопитниот Ѓорѓија нестрплив да го види крајот на показанието но учителот којшто очигледно раководеше со влечењето на невидливите конци кои, на негова заповед, се преплетуваа, се заврзуваа и им даваа облик на настаните, си седеше спокојно и воопшто не покажуваше знаци дека ја забележува видната возбуда кај детски разнежнетиот ученик.
    	„Сега ќе отидеме единаесет и пол века потаму во времето, да ги видиш и научиш мајсториите на еден друг голем верник којшто, иако во човечки облик и со човечки слабости и мани, успеа, пуштајќи го бог да дејствува низ него, да ги победи, засрами и понижи најголемите османлиски султани Мурат Втори и син му Мехмед Втори, земскиот освојувач на декадентниот, од бога веќе отпишан заради гоморско-содомскиот разврат, Цариград.“
    	„За кого ми зборуваш?“ праша Ѓорѓија силно засрамен од сопственото незнаење.
    	„За Георгија Кастриот, принцот а подоцна кралот на Епир и Македонија, на сета Кутмичевица со божјо седиште во Девол, кај што четири века претходно живеел светецот Климент и го ширел словото божјо и го покажувал преку Христа патот до бога седнат на седмото небо или, поточно, во свеста на тамошните арванитски живеачи!“
    
*
*          *
     Потоа повторно се отвори небото пред нив и од вортексот, вителот од елементи и енергии што кружеа околу замислената оска и привлекуваа елементи од хаосот околу неа, се вообличи преубавата арванитска земја, денеска викана Албанија и дворецот на велможата Иван Јован Кастриот кренат високо над утврдената Кроја мајсторски вѕидана во цврстата карпа над Трнавската долина. Сега кон катедралната црква Света Богородица изградена пред некој век од вештите раце на арванитските ѕидари и зографисана од сјајниот талант на мијачките фрескосликари, во долга, сјајна поворка, се движеше месното духовенство на Кројската и Драчката епархија на чело со величенствениот епискот Георгија Пелин и благословениот патријарх охридски Доротеј со група високи црковни достоинственици, членови на патријаршискиот Синод. Кога стигнаа до влезот на прекрасната градба ги пречека маса продуховени Епироти, кои восхитено извикуваа „Да живее Георгија, да живее нашиот иден кнез!“ Потоа охридскиот поглавар, откако ги изврши сите потребни служенија, се сврте кон младиот, силен, преубаво граден маж пред себе и рече: „Се собравме денеска, 2 јуни од 1443-то лето господово, само три месеци по ненадејното претставување пред господа на славниот кнез, мудар стратег и државник Иван Кастриот, да го прогласиме во името на вселенскиот патријарх, за нов кнез на личното и моќно Епирско Кнежевство, неговиот најмлад син, доблесниот Георгија Кастриот…“
    Потоа сцената се затемни и пред сосема да се тргне мракот, забаботе моќниот шум од четириесет илјадната војска на Али бег, синот на Евренос, која набрзо, по неуспешниот обид да го заземе добро бранетиот древен духовен центар, Светиград, се упати кон Дебарското поле. Требаше, по секоја цена да се покори и умири арванитската земја, по заповед на моќниот султан Мурат Втори. Беше 29 јуни 1444 година, ден исклучително жежок и спарен, по испотените лица на уморните воини се познаваше, по замаениот топот на полулипсаните коњи. Пред војниците наеднаш се покажа местото Ораовник а зад него широката тревна висорамнина обградена со шуми. И таман генералот сакаше да даде заповед за залогорување и одмор, од најблискиот честак се појави сјајниот воин Георгија Кастриот среде личната гарда и грстот коњаници и се истопори пред него како планина од пркос и достоинство. Зад групата на Георгија беа распоредени стрелци-пешадијци кои, мирно чекаа заповед од кнезот. На генералот, искусниот воин од големите битки во Азија од кои секогаш излегувал како победник, му се видоа толку малубројни небаре се построени тука пред него за вообичаена војничка смотра а не да бидат нападнати. Понесен од глетката бргу се олабави и расположи и духот му живна. Веднаш нареди напад, но кога тргнаа воините, сè повеќе епиротски коњаници почнаа да излегуваат од шумите странично и позади, така што наизглед невиниот грст луѓе на чело со сјајниот Георгија построен тука да биде заклан како жртвено јагне одеднаш се претвори во снажен обрач цврсто стегнат околу отоманските сили зашто мудриот кнез, по војничката тактика и стратегија, изучена во долгите непроспани ноќи од книгите за големиот негов предок и идол, Александар Македонски, ги затвори сите проодни места а излезните патишта ги попречи со непроодни бедеми. Тогаш почна битката непосредно пред залезот на засраменото сонце. Три часа се биеја воините. 12 000 на страната на Георгија и 40 000 на страната на Али бег. Набргу одморните, вешти, многу искусни Епиротски воини ги надвладаа уморните, збунети, Отоманци преплашени од страшниот изглед на туѓата земја и самоуверениот настап на нејзиниот боголик водач. И почна стравотниот колеж. Во секоја минута се сечеа по нешто повеќе од 600 човечки глави кои, со посмртна збунетост се тркалаа по тревната рамница и ја растажуваа свежо дојдената квечерина. Реки крв течеа по браздите, илјадници ранети вриштеа до небо, офкаа, лелекаа, Ореовец заличи на аветско место, жален замок, сенишно островце среде црвеното море од свежа, младешка, недоискажана човечка крв. Пред сосема да се сноќи, на тоа непрокопсано поле, останаа да лежат мртви 31 680 човечки суштества, деца божји, 30 000 од страната на збунетиот, јадосан, и во поразот непомирлив Али бег а 1 680 од страната на Георгија Кастриот. 
     „И зошто сево ова?“ праша Ѓорѓија Крпач згрозен од глетката што му помина пред очи, „кој е толку голем крвопиец па му е потребен сиот овој океан од црвена, животодавна течност за да ја задоволи својата незгаслива жед? Не очекувај да се воодушевувам од победникот зашто неговата победа за мене е злостор!"
     „Не разбираш!“ му рече учителот, „не станува збор за никаква победа зашто меѓу победата и поразот разликата е многу мала, а болката секогаш иста. Мислиш на Георгија му било сеедно што победил а загубил толку свои верни поданици кои претходно воодушевено го поздравувале, широко му се насмевнувале, длабоко во себе го обожувале? Верувај дека срцето му се кинело додека вештачки се смеел и им отпоздравувал на воодушевените сограѓани од Кроја кога триумфално се вратил таму по победата на Дебарското поле. Зашто тој, со високо крената свест за постоењето на бога во себе, знаел дека секоја, во очите на луѓето околу него, победа, за него е пораз, дел од маките наменети за неговото тело и душа пред конечно да се крене над нив и да се спои со Отецот.“
     „А што е со другата страна?“ праша Ѓорѓија незадоволен од одговорот и сè уште накострешен од многуте смртти што ги виде со свои очи. „Зарем тие немаат свој бог во себе што ќе конципира, ќе изговара и ќе создава низ нив? Зарем кај нив нема надеж за кревање на свеста?“
     „Глупости!“ рече учителот. „Ова не ти го покажувам за да потценам нечија вера.Треба да знаеш дека бог е ист за сите и во сите а различните вери се само различни патишта за стигање до тој еден ист бог во сите нас. Јас се обидувам да ти го покажам патот преку Христа зашто тој, ми се чини, иако најтежок и најтрновит од сите други, прав уд по маките, сепак, кога еднаш ќе те донесе до целта, навистина си донесен и повеќе немаш ни најмала „елба за враќање назад!“
     „Добро,“ рече Ѓорѓија, „прости за нетрпеливоста. Но човечката свирепост искажана во оваа крвава битка навистина ме растревожи.“
     „Ќе се разочарав да беше обратно,“ рече учителот и повторно го насочи погледот во далечината пред нив. Ѓорѓија, немаше што друго, туку само малку се поднамести на врвот, проба да ги смири морниците намонатени по голото тело и го впери погледот таму кај што пред малку го насочи својот, учителот до него.
    
*
*          *
    Сега пред нив повторно се створија контурите на велелепниот Рим. Полека се отвори подземната зандана од царската палата. Снажните војници, сурови и послушни, го влечеа врзаниот Ѓорѓија Кападокиски низ долгите, темни, студени катакомби како да тераа пред себе стока за клање а не човек од бога створен и за бога свесен. Притоа, секогаш кога ќе им паднеше на ум, го удираа со острите камшици по голото тело, го бодеа со ножеви во слабините, го боцкаа со копја во плеќите. Кога стигнаа во мачилиштето, една голема, мрачна просторија што баздеше на ќуќур, засирена крв и насилни смртти, го врзаа на големото, дрвено тркало, на чекркот што начичкан со остро бруќе цврсто стоеше на масивниот сталак и алчно ја чекаше својата несудена жртва. Потоа кога го придвижија колцето и кога светот од темница, смрдеа, пот и под од валкани плочи, му се заврте пред очи и му го замати видот, учителот и Ѓорѓија Крпач наеднаш видоа како од смиреното, умртвено тело што, за очите на ограничените мачители се вртеше на тркалото, крцкаше и бликаше со свежа младешка крв, излета еден бел, преубав гулаб и си застана на камените скали што водеа некаде нагоре и со убавото главче си се загледа во грдата глетка. Кога по едно време се појави самиот цар Диоклетијан да го види исходот од свирепото насилство, телото на Кападокиецот со свисната глава и ококорените темни очи сè уште се вртеше на зазбифтаниото колце а мачителите, веќе уморни од здодевното чкрипење на тркалото, беа испоседнале наоколу кој каде стигнал во очекување сета оваа долготрајна и веќе бесмислена постапка да запре за да излезат и со многу вино да ја излечат мачнината од грозната глетка на која беа толку долго изложени.
     „Дали е уште „ив?“ праша царот.
     „Не верувам,“ рече заповедникот. „Ако не ме лажат очите кои виделе секакви смртти, овој, без никаков глас, што е малку чудно, си умре уште при првиот круг на тркалото!“
     „Симнете го!“ рече царот.
    Војниците веднаш ја послушаа наредбата. Во следната минута спростреното, обездушено тело, лежеше избодено, обезличено, испокршено, на камениот под. Но таман царот сакаше да си замине, гулабот што дотогаш мирно си седеше на скалите, наеднаш мрдна со главчето небаре се сепна и излезе од некој длабок, велелепен сон и брзо-брзо се врати во телото а ова, на очиглед на збунетиот цар и уплашените војници, лесно се крена, се исправи, раните невидливо се исцелија, крвта ја снема, коските се зацврстија, а бодриот Ѓорѓија му рече на царот: „Се увери во моќта на мојот бог? Да не мислеше дека ќе допушти твоите џелати да ме убијат?“
    Царот поседе уште малку, ништо не му беше јасно но не сакаше да испадне слабак пред своите војници, затоа нареди да го оковаат во тешки пранги, да го остават во ќелијата додека не реши што да прави со него и лут од мерата надвор, замина од занданата. 
     „Го виде пилето?“ го праша учителот Ѓорѓија.
     „Го видов,“ рече овој.
     „Само јас и ти го видовме но не и царот или неговите војници.“
     „Што се случи?“ праша Ѓорѓија.
     „Едно мајсторство што Ѓорѓија го има научено од првиот мајстор Исус. Кога го ставија на тркалото, тој си ја крена свеста, го умртви телото и влезен во невидливото за обичните смртници, излезе со душата од него и почека циркусот да заврши. Потоа спокојно се врати назад и сосема ги збуни наводните мачители заедно со неверниот цар. Инаку една сосема обична, да не речам, почетничка медитација, која требаше, пред сè тебе да ти покаже дека постојат работи отаде очигледното. Во мигот кога поверува, му ја виде душата претворена во гулаб како му излегува и потоа му се враќа во телото. Сосема добро за почеток!“
     „Благодарам!“ рече Ѓорѓија Крпач и чекаше нови собитија да се вообличат од темницата пред нив.
    
*
*          *
    Сега од мракот никна прекрасната Кроја од чии улици и цркви преполни со народ се слушаа пискотници и лелек. Очигледен страв пред неизвесната судбина ги имаше исполнето срцата на вознемирените старци, жени, деца. Дури и на искусните епиротски воини не им беше сеедно зашто знаеја дека по неколкуте тешки порази што ги доживеаја турските генерали, султанот нема да седи со скрстени раце, туку ќе тргне да ја одмазди смртта на илјадниците негови верни воини. Особено болни беа катастрофите на Фируз паша којшто со петнаесетилјадна војска ненадејно тргна од Скопје во 1445 година сакајќи незабележан да излезе директно пред Кроја и да ја нападне но, кнезот Георгија, информиран од свите доушници, го начекал кај еден од тесните премини близу Призрен и целосно го уништил; и оние две на Мустафа паша: првата кога ноќта на 27 септември 1446 година, измамен од вештите маневри на Арванитскиот кнез којшто навидум изигрувал плашливец којшто побегнал со воините и населението пред навалата на моќниот аскер, се опуштил, па Епиротите, под закрилата на темницата, му упаднале во логорот и ги убиле сите што не успеале да се извлечат; и втората кога преку Охрид и долината на Црни Дрим со петнаесетилјадна војска на 14 август 1448 година стигнал кај Ораовник близу Дебар каде што ненадејно бил нападнат од 4000 војници под раководство на верниот на Георгија, вешт војсководец Врана Конти. Изненадени и во паника, Турците оставиле 5000 мртви на бојното поле а 3.200 заедно со самиот паша биле заробени па султанот морал за него на кнезот Георгија да му плати откуп од 25.000 дукати во злато.
    Но сега се раширија гласови дека страшниот, моќен султан доаѓа лично да се пресмета со Епирскиот суверен. Немаше куќа, улица, ќош во градот, кај што луѓето не ја оплакуваа претстоечката неизбежна судбина. Црквите беа полни со мажи и жени што се молеа за помош. Жените си ги кубеа косите, си ги штипеа образите и се удираа по гради во обид да ги викнат на помош старите, подзаборавени кумири. Свештениците се обидуваа да го кренат моралот на војската и на народот кажувајќи им ги небесните виденија што ги имале а во кои кнезот Георгија, во сите случаи, ја убива големата, силна, многуглава, неверничка ламја. Од некаде се појави и самиот кнез, висок, строен, личен и, на насобраните и охрабрените од неговата појава, им го кажа сопственото видение во кое свети Ѓорѓи, христијанскиот воин и светец заштитник на Епир и на целата Арванитска земја, лично го дарувал со огнен меч за да ги уништи непријателите што им се закануваат на нивната вера и земја. 
    Потоа осамна 5 април 1450 година. На границата од Епирското кнежевство се појави претходницата на огромната турска армија тргната од Одрин на чело со достоинствениот Евренос-бег. Кроја требаше да ја брани грофот Врана Конти со 4.000 војници. Георгија Кастриот со 8.000 елитни војници, откако ги издаде потребните заповеди а неактивното население – жени, деца и старци ги одведе на Венецијанска територија во крајбрежните градови и села за да ги избегне непотребните цивилни жртви, се повлече високо на 2.300 метри во планината Валмор каде што го постави својот логор. Во градот се гледаа присебните војници како ги сместуваат резервите со храна и оружје доволни да издржат опсада до 30 месеци и ги поставуваат триесетте мали топови на утврдените места од тврдината, а по полињата земјоделците како го собираат сиот зрел род и ги уништуваат посевите за да немаат можност турските окупаторски војски да ги користат за исхрана.
    Набргу од вртложната темница пред учителот и видно возбудениот Ѓорѓија Крпач, се појави и лично мудриот падишах, великиот султан Мурат Втори, некаде во мај истата година, токму кога пченката што требаше да му ја храни војската почна да никнува, кога снеговите се истопија и од под нив излезе свежото зелено од тревата во чистите планински котлини и долини. Со себе водеше недобројна војска, преку 160.000 војници, од кои 90.000 коњаници и 70.000 пешадинци со јатагани и штитови меѓу кои новоорганизираните трупи јаничари, голема комора, трговци, занаетчии па дури и три илјади должници и банкротирани кои биле земени во војска за да си ја откупат слободата ако имаат среќа да преживеат. Качен на велелепниот коњ, сјајниот султан ја водеше оваа недогледна маса од Долни Дебар, пределот Матка кон Кроја. Толку многу мажи имаше султанот што на еден коњаник за да стигне од едно до друго крило на војската му требаа две недели јавање. Рамниците низ кои врвеа заличуваа на море од челик. Коњ до коњ, маж до маж. Копјата формираа густа шума. Бајраците го затемнуваа мајското сонце а меѓу нив немаше ни игла место за да падне обична капка вода. Настапуваа така во блескав ред зад сјајниот падишах небаре еднаш небесните војски на рајскиот Сотона кога овој, возгорд и непромислен во својата заблуда дека е посилен од најсилниот, крена бунт против Семоќниот по што падна и потемне и беше насилно турнат од рајот заедно со неговите војски во набрзина изградениот за нив вжештен ад, клокотната вода што непрекинато гореше на вечногорлив ќуќур.
    Набргу гломазната маса го исполни со војска и шатори Трнавското поле од каде се пружаше величенствена глетка кон силно утврдената Кроја која, како орловско гнездо, среде шумовитите предели на планината Валмор, ѝ пркосеше на дојденците. Султанот за да ги заплаши бранителите покажувајќи им ја величината на својата армија, цели два дена дефилираше пред ѕидините на кои од време на време се појавуваа бранителите, им се кривеа, им дофрлуваа сакајќи да им покажат дека не се плашат ни од нив, ни од која и да е друга човечка сила што наумила да им ја земе слободата, верата и мирот.
    Потоа се слушна силна грмотевица од активирањето на двата топа од по 400 литри и осумте топа од по 200 литри со задача да ја разорат тврдината а пред сè, градската порта. Неколку дена грмеа, биеја топовите во ѕидините и бедемите но преголемата далечина значајно им ја смалуваше ефикасноста. Конфигурцијата на теренот беше таква што артилеријата не можеше да се постави поблиску туку, вжештените цевки биеја од Трнавското поле, преку возвишението Зелен Камен. Цела недела се тресеше земјата, татнеа ридовите и планинските врвови, гореа краснозданијата. Дури по истекот на шестиот ден се направи еден мал кратер со тесен отвор во ѕидините што побуди надеж кај султанот дека со масовен јуриш може да се навлезе во тврдината. Но таман на 12 јуни 1450 година, војската тргна напред не само што ги пречека испратениот од утврдувањето темен облак од густо начичкани стрели што ги затемнија сјајот и чистината на мајското сонце, туку истовремено, од густите забели на планината се појави Георгија Кастриот со осумилјадната војска, го разори воениот камп и изврши невиден масакр над Османлиите. На бојното поле останаа да лежат над 9000 мртви војници. Ненадејниот напад во душата на големата војска го прекина нападот и го фрли падишахот во тешка депресија. Дури на 12 септември тргна следниот силен јуриш кон начнатите ѕидини на градот откако султанот, вратен од личниот мрак, ги собра генералите и им се закани дека, ако треба, нив лично ќе ги пикне во топовските цевки и со нив ќе ја освои Кроја. Но ни тоа не помогна зашто војските беа разбивани уште во стартот не само од силниот оган фрлан врз нив од внатрешноста на тврдината туку и од постојаните, деноноќни напади од искусните воини на Скендербеј кои, дел по дел, систематски ја уништуваа гломазната, тешко подвижна султанска војска. Последниот, очајнички обид на падишахот Мурат Втори којшто со себе го носеше и својот син-наследник, силниот и сјаен Мехмет, да го заземе центарот на Епирското кралство, заврши неславно на 26 октомври 1450 година. Таман се вршеа последните подготовки за навлегување во градот преку многубројните отвори направени од силните артилериски удари, настапи многу студено и дождливо време, необично за тој дел од годината, па султанот заедно со измрзнатите воини се повлече од Матија првин во Горни Дебар па оттука во Одрин неславно завршувајќи ја шестмесечната опсада.
    Потоа учителот и Крпачо уште го видоа триумфалниот дочек на Георгија Кастриот во пресреќната Кроја и смртта на Мурат Втори од апоплексија на 5 февруари 1451 година по пијанката во чест на женидбата на син му Мехмет.
     „Дали забележа?“ му рече учителот на Ѓорѓија додека овој се мешколеше на врвот од песочниот рид.
     „Што да забележам?“
     „Колкава беше тагата на Георгија по победата. Зашто ни радоста од триумфот по заминувањето на Турците, која траеше три дена и три ноќи во Кроја, ни големите пофалби дома, ни честитките од европските државници и од папата Никола Петти лично којшто му додели орден свети Петар во знак на признание за заслугите направени на христијанската црква во одбраната од неверниците, не можеа да ја сотрат тагата по загубените воини, чувството на неизбежно мачеништво наметнато врз него, врз неговата благородна, длабоко човекољубива, миронаклонета природа.“
     На крајот од овој приказ учителот ги повлече конците на темнината, чудно ги испреплете за уште да го видат уморниот кнез како со големи брчки на лице и длабоки бразди на срце, пласнат врз широкиот кревет покриен со свилени прекривачи извезани и опточени со сјајна срма, плаче сам врз својата непрокопсана судбина: да победува а да губи!
    
*
*          *
    Сега пред нив повторно се створи велесјајниот Рим по чии улици, неколку војници во црвени наметки на себе и со тешки маздраци в раце го тераа пред себе врзаниот Кападокиец. Им беше наредено, на големиот плоштад, пред мноштво народ, да го прободат со маздраците и да му го земат животот. Кога насилно го притеснаа до ѕидот, иако за ова немаше никаква потреба зашто мајсторот на духовноста со ништо не се опираше, војниците еден по друг пробаа да му го прободат разголеното тело. Но Кападокиецот веќе ги имаше снижено вибрациите па телото му се имаше претворено во тешко олово. Бодеа војниците, навалуваа како нетокму, но никаков исход немаше. Копјата само се одбиваа од тврдото тело, врвовите им се тапеа, постоеше опасност да настрадаат самите навалувачи. Сите насобрани го гледаа чудото, првин не им веруваа на сопствените очи а потоа кога видоа дека она што се случува пред нив е стварно, поверуваа во богот на Кападокиецот, во патот негов кон големиот Отец сместен на небото во неговата свест. А и тој беше задоволен и среќен зашто излезен од телото, додека гледаше како војниците се мачат безуспешно да го прободат и да ја извршат заповедта на безверниот цар, виде многумина што му поверуваа и со поткрената свест, тргнаа да го следат неговиот пат. Меѓу нив беа и војниците одредени да го скусат и онака кусиот негов престој на земјата.
     „И што стана потоа?“ праша Крпачо.
     „Ништо,“ рече учителот. „Лутиот цар, сè уште неверувајќи во она што му го кажаа, дојде лично со најголемиот маздрак во царштината и проба да го прободи Ѓорѓија кај срцето.“
     „И?“ рече Крпачо.
     „И, нормално, се посрамоти. А за да не биде резилот уште поголем зашто сè се случуваше на отворено, на големиот плоштад, пред сè поголемо мноштво љубопитен народ, заповеда бргу да го вратат Кападокиецот во занданата до следното негово решение.“
    
*
*          *
    Сега наеднаш се појавија силни јавачи под водство на сјајниот Шеремет-бег. Понесени од младешката жар, бодри од новиот, свеж, моќен заштитнички дух на младиот и силен падишах Мехмет Втори, јаваа тие, ездеа низ македонската земја дури таму некаде кај болскотниот, мистичен Охрид не ги пречека, небаре паднат од небо силниот Скендербеј. Беше четиринаесетти август 1464 година, преубав ден за слава на животот но, настапи страшна смрт, големо клање. Паѓаа воините еден по еден ко класје пред наострениот срп од искусниот жетвар. Падна и самиот Шеремет-бег, гордоста лична на падишахот, перјаницата на големата отоманска царштина. Вечерта, кога бог се смилува над преживеаните и ја смири крвта на разжестените Епироти, кралот Георгија го прослави големиот настан со обилна вечера од свежо извадена и испечена летница, надалеку прочуената охридска пастрмка, ендемски вид риба, толку високо ценета што секоја недела беше испраќана во мраз во Константинопол за петочните вечери на византискиот император.
    Но веднаш потоа, како казна за недоличната прослава на толку смртти, зајава моќниот Балабан-паша со многуилјадна војска поделена во две групи:едната тргна од Скопје а другата од Битола со намера да се сретнат некаде на средпат и да тргнат на Кроја. Кралот Кастриот не чекаше ова да се случи, туку во април 1465, небаре теран од некоја вечно жедна аждаја во себе, тргна веднаш против јужното крило водено од самиот Балабан и го разби кај Струга близу Охрид. Но победата беше болна, покатастрофална за победникот одошто за поразениот. Зашто по жестоката битка во рацете на Турците паднаа неколку верни воини на кралот: прв Мојсо Големи Дебранинот, веројатно неговиот најдобар генерал, потоа Владан Мурица, па Гино Музак, па Јон Перлат, па Никола Ерис, па Георги Кука, Гино Манерш… Сите осуммина истакнати благородници беа испратени во Истамбул. Иако кралот Георгија бараше да плати откуп за нив, султанот Мехмет Втори одби зашто веќе имаше расчистено со сфаќањето на средновековните војни како елегантни, витешки битки меѓу владарите туку во нив гледаше средство за наметнување на својата волја врз непријателите. Првин на осуммината пленици им беше понудено да станат муслимани и да ѝ се приклучат на турската војска. Кога по две недели размислување, тие одбија, беа живи расчеречени а телата им ги фрлија на улица да ги јадат кучињата. Сета Арванија се зави во црно. Жените ги залелекаа погребните тажаленки. Мажите престанаа да се бричат. Со денови биеја камбаните од тажните камбанарии на велелепните цркви. И пред да се растури глетката, црната чума надвисната над јадосаното Епирско кралство, учителот и Крпачо, сè уште седнати на високиот врв од пустинското тумбе, го видоа кралот Георгија, како пикнат во најтемниот агол од сјајниот свој дворец, седнат на тешката маса од алабастер, длабоко потресен од тучната загуба, пишува писмо до еден свој Млечки пријател во кое по којзнае којпат ја проколнува својата судбина: „Ако е точно она што ми го велат историчарите, тогаш ние сме Епироти, а еден од нас бил и оној на којшто најмногу личам, кралот Пир. Сè кај мене е пирово, а најмногу победите!“
    
*
*          *
    Сега повторно го извадија Кападокиецот на топлото, летно сонце кое удираше безмилосно по сè живо и диво што се движеше по римските улици. Само здивот на повременото ветре, чувството од близината на студеното море, ги држеше луѓето да не се избезумат, да не си измислат крилја и да не си летнат угоре некаде во потрага по попријатни предели во бескрајниот космос. Но Ѓорѓија одеше пред војниците, раскрвавен, извалкан, навидум испиен на лице, а, всушност единствен од сите во многуљудниот Рим што не ја чувствуваше жештината. Кога стигнаа до една ковачница, наеднаш го зграпчија силните рачишта на двајца војници и не му дадоа да претне ни лево ни десно. Тогаш крупниот, суров ковач, без грижа на совест, или барем така изгледаше, грубо му ги пикна босите нозе во подготвените чизми со вжарени шајки. Царот Диоклетијан којшто качен на носилката покриена со бело, отпорно на сончевите зраци, платно, ја следеше глетката, само кусо нареди: „Сега со камшици терајте го да направи три круга низ нашиот велелепен град. Да видиме како ќе му помогне сега неговиот бог!“
    И го потераа по загреаните плочки. Со секој чекор прскаше свежа, младешка крв, пукаше кожата, гореше отвореното месо. Но тој одеше. Со широка, отворена насмевка на темното лице тој одеше. И каде и да поминеше, луѓето љубопитно ѕиркаа од дебелите сенки, се подбуцнуваа, со погледите си правеа ишарети, многу, многу се чудеа, никако не им влегуваше во непросветлените глави дека сето ова се случува пред нивните очи: полугол, полумртов, полужив човек со чизми со вжарени шајки на нозе и со широка насмевка на лице, гази цврсто пред нив под пеколното сонце со намера, ако треба, да го помине вака целиот познат и непознат свет. И мнозина поверуваа ако во ништо друго тогаш барем во можноста дека нескршливиов младич познава некој бог, има некаква врска со некоја вонвременска сила која ним им е далека и недостижна. И силно посакаа да ја запознаат.
    Кога најпосле завршија трите заповедани круга и кога малата придружба заедно со Ѓорѓија стигна повторно пред царот, овој, откако заповеда да му ги извадат чизмите и откако, сиот збунет, виде дека Кападокиецот е повеќе од жив и дека пеколниот уд не му направил никаков зијан на нозете, туку тие му изгледаа поцврсти, поздрави од порано, заповеда да го седнат карши него. „Кажи што се случи!“ свика царот налутено зашто одвај се воздржуваше да не го тресне со мечот и да не му ја пресече тврдокорната глава.
     „Сè што направив го направив со снагата на своето мислење. Низ моќта или низ процесот на мислење, голем цару, кога во себе ќе ја признаеме Христовата свест, ние можеме нашето тело, надворешните животни околности и нашата околина да ги менуваме и да ги развиваме за никогаш да не мораме да минеме низ смртта или низ промената што ја викаме смрт. Првин мора да знаеме во себе да ја откриеме и да ја разбудиме вербата дека Христ пребива во нас, за потоа да го сфатиме вистинското значење на Христовата наука; да го пуштиме нашето тело да стане едно со бог според неговата слика и прилика, по кои тоа е создадено, потоа да пуштиме тоа тело да се стопи со совршеното божјо тело, да станеме божествени, за тој, бог, да нè види. Тогаш имаме совршено, божјо тело, идеализирано, зачнато и на свет донесено. Тогаш навистина сме повторно родени од и во кралството божјо. Токму ова го направив, голем цару. Затоа твоите ограничени, земски намери, не можеа ништо да ми наштетат. Колку повеќе го ништиш моето видливо тело толку од невидливото, божјото, јас земам и повторно го обновувам!“
     „Врзете го!“ свика побудалениот Диоклетијан и заповеда да му го викнат маѓосникот Атанасие, познат римски вештер и волшебник во кого ја положи последната надеж дека ќе ја открие тајната на неуништливиот Кападокиец.
    
*
*          *
    Пред учителот и пред Крпачо сега повторно зајаваа моќни воини. Дваесет илјади на број предводени од силниот Јонуз-паша. Ведар и самоуверен, роден брат на уште посјајниот Балабан-паша којшто во тоа време со огромна војска се имаше поторно залогорено пред кројските порти со намера еднаш да ги пробие, да влезе внатре и да ги сотре душманите на падишахот а особено кралот Георгија лично. Јаваше тој неуморно од градот Коњух со цел да залогори кај Мала Трнава и да му помогне на брата си. Но одеднаш 6.000 воини на кралот Георгија го пречекаа кај тесната клисура на реката Арзен, во реонот на Голем Преслап. Започна напад од сите страни и настана невиден колеж. Паѓаа глави, се пресвиткуваа тела, летаа екстремитети, побудалени коњи ’ржеа и се фрлаа во темносините води. Со тучни созли плачеше сонцето со крупното, невино, широко лице надвиснато над теснецот. Голем лелек се крена, пискотници нечуени од ранетите, вриштења грозни од недоумрените. Планините на обете страни од реката се занишаа ужалени и засрамени од клањето. Тогаш храбриот Јонуз-паша следен од виткиот негов син Едер-паша, со кренати сабји тргнаа право кон кралот Георгија со надеж дека ќе го кутнат и убијат и така ќе ја решат битката во своја корист. Но Георгија им ја виде намерата и таман му се доближија, замавна со тешката сабја и му ја отсече десната рака на Јонуз-паша фаќајќи го истовремено син му, Едер-паша за коси и недавајќи му да го употреби јатаганот. Младичот, уплашен од вештиот потег на кралот но и згрозен од глетката во која неговиот сакан татко безуспешно се обидуваше да ја запре непослушната крв што му шикаше од пресечената рака, клекна на колена и го помоли Георгија да го прости татко му а него да го убие. Тогаш благородниот Епирот, разнежен на срце, слезе од коњот, со ленена ткаенина му ја пови раната на Јонуз-паша, го спречи истекувањето на крвта од телото и на восхитените воини им рече: „Живејте! Јас сум храбар ама не и свиреп! Јас сум Кастриот, крал на Епир, Македонија и цела Арванија! Радувајте се!“ Потоа стивна битката а по карпите, тревјето, голините, насекаде по бојното поле останааа 6.700 мртви турски војници, сè делија до делија, радост недорасцутена на животот, жал тешка за мајките, сестрите, браќата, татковците, жените ако ги имаа. 
    Потоа пред очите на учителот и Крпачо се створија ѕидините на Кроја кои шест месеци од таа 1466 година ги напаѓаше со силен артилериски оган моќниот Балабан-паша, ги подјадуваше, ги цепеше, ги подготвуваше за завршен удар. Но тогаш стигна веста за страшниот пораз на брат му Јонуз-паша во жедната клисура на реката Арзен. Ликот на пашата се изобличи, безумие му завладеа на железното лице. Никој не знае зошто, дали од страв, дали од гнев, дали од желба за секавична крвнина, свирепа вендета зашто и самиот беше потурчен Епирот, одеднаш пред очите на вчудовидените војници, тој сам, качен на коњ, тргна кон тврдината. Кога дојде пред високите, градски порти, свика на сиот глас: „Предајте се, гадови или пепел ќе ве сторам!“ Потоа тишината што настана само ја нагласи безумноста на непромислениот пашин потег. Стоеше тој така, со кренати раце, со поглед свртен кон од огнот поцрвенетото Кројско небо, небаре сакаше со оваа дрска метанија да му се доближи на господа за овој бргу да стори нешто и да му ја исцели болката. Тогаш над тврдината се појави еден од бранителите по име Ѓорѓе Алексов којшто набргу потоа ќе влезе во легенда, и, без никакво разбирање за пашината укма, ладнокрвно, со еден прецизен истрел го погоди право во вратот. Потоа, пред да се затвори и оваа епизода од приказанијата на учителот, уште го видоа Балабан-паша како одјава назад до пред својот шатор кајшто падна мртов, бегството на обезглавената и испаничена војска која остави зад себе повеќе од 35.000 мртви и киселото задоволство на лицето од Георгија којшто, излезен на ѕидините од неосвоивата тврдина, смртта на пашата ја прими помалку како триумф над непријателот а многу повеќе како неизбежен дел од сопствениот пораз.
    
*
*          *
    Сега повторно се покажа болскотниот Рим пливнат во сјајот на пладневното сонце. Задишани, испотени, шашардисани од неподносливата жештина, дваесетина војници со казми и лопати копаа голема дупка во градината пред царскиот дворец. Штом телата и главите им исчезнаа во ископината, на знак од здрвениот центурион, излегоа надвор и по браздите навратија вода од градскиот водовод. Кога по час-два се наполни дупката, неколку војници на обични дрвени тезгериња донесоа неколку купови камена вар и внимателно ги истурија во водата. Варта бргу зачрчка, заклокоти и безмислосно ја покажа својата грда жед по брзо, ефикасно гасење. По неколку часа варницата беше подготвена, навидум безопасна а всушност смртоносна за сè живо и диво што, најчесто од невнимание, ќе се залета и безглаво ќе падне во неа. Мнозина Римјани, Римјанки вака го имаа загубено животот а најмногу Римјанчињата кои во жарот на играта, која и да била, забораваа на опасностите што ги демнеа особено од ископаните варници со гасена вар во кои, ако еднаш паднеа, алармираните и несреќни родители, со помош на роднините и соседите, со тешки маки ги вадеа нивните пифтијосани и изобличени телца за, уплакани и избезумени, пристојно да ги погребаат во ненаситните гробници.
    Сега полека почна да се насобира љубопитен народ. Од секаде доаѓаа плебејците а и некои патриции. Од домовите, од крчмите, од бањите: од лежерните нишалки се симнуваа, од преполните маси со изобилна храна стануваа, од под пријатните млазеви на млаката вода се иставаа. Сите одеа во ист правец. Кон варницата.
    Потоа од царската зандана, речиси угол гол освен тенката ткаенина преку плодилата, го донесоа Ѓорѓија. Врзан, избоден, ококорен.
     „Ќе се премислиш сега или не?“ го праша царот Диоклетијан којшто тргнат малку понастрана, седеше под дебелата сенка од столетниот чинар.
     „Ха!“ само рече испиениот Ѓорѓија што беше доволно, разгневениот цар да им даде знак на војниците а овие послушно и безмислосно да го пикнат Кападокиецот во белата варница оставајќи му ја само главата надвор.
    Настапи мртва тишина во која само се слушаше клокотот од топлата, бела маса што лакомо си го приимуваше спуштеното тело. Врз голата глава оставена над белата клокотница безмилосно удри да пече вжареното сонце. Сè беше против Кападокиецот. И земјата во која вака насилнички и несоодветно го пикнаа и царот што пламтеше во невиден бес и врачот Атанасие што подмолно му го даде овој совет и насобраниот народ што го фаќаше страв при помислата дека мачеников би можел по некое чудо да се спаси и да им ги уништи сите начела на нивното ограничено живеење и ѕвездите што ноќе гувееја на чистото небо и ветерот што наутро ќе задуваше колку да ја крене правта од споредните улички и да му ги запраши очите. Три дена и три ноќи го оставија така Ѓорѓија во суровата варница. На четвртиот заповеда царот Диоклетијан на слугите: „Отворете го Ѓорѓија и донесете ми една коска од него!“ Отидоа слугите, го извадија од варницата и сите паднаа во чудо и ги фати силен страв зашто човекот беше сосем здрав а лицето му светеше како сонце.
    Царот Диклетијан ја чу веста и заповеда да му го донесат Кападокиецот пред него. Му рече: „Што стори сега па вака неверојатно го преживеа смртоносниот клокот на варницата?“
    Ѓорѓија го гледаше со жалење но беше решен докрај да ги изведе своите мајстории за да го убеди царот и да го преобрати на вистинскиот пат.
     „Види, честити царе,“ рече Ѓорѓија, „пред некој ден ти говорев дека со спознаена Христова свест може да се менува сопственото тело за да не мине низ настанот наречен смрт. Кога твоите слуги ме пикнаа во зовриената вар јас веднаш го испратив телото горе, кон универзалната разумска супстанца од која тоа и настана, а кога ме извадија повторно си го зедов или повторно го создадов во неговата совршена надворешна форма. Во меѓувреме, додека сите вие се џаревте во варницата верувајќи дека таа бргу ќе ми ги секне животните токови, јас цврсто го држев телото во неговата чиста, духовна, совршена состојба а вибрациите максимално му ги снижив. На овој начин можеме не само телото, туку секоја погрешна вера, секој застарен животен услов, секој грев, сиот наш минат живот, без оглед каков бил, добар или навидум лош, да ги обработиме. Небитно е што си создал, или други околу тебе, цел куп неправилни животни ставови или сомнежи, заради недоверба или од страв – на сè тоа, небаре си пикнат во варница, можеш да му речеш: „Сега те враќам во големиот океан на универзалната разумска супстанца од која сите ствари произлегуваат и кајшто сè е совршено и од која и ти си створен за повторно да се раствориш во елементите од кои си составен. Оттаму, кога ми е по волја, те враќам назад во друга, подновена, свежа, совршена форма. Така сторив со телото, честити царе, и сега си го вратив попрефинето, совршено во радоста и убаво во сопствената слобода. Или, како што велиме ние, тоа е со Христ во бог повторно да се родиш!“
    Царот не знаеше што да каже на ова. Само луто ги кокореше очите, се ѕвереше де во немоќниот и обеснажен Атанасие де во царицата Александра која, уште од дента кога дојде Ѓорѓија кај нив, внимателно ги следеше сите негови постапки, сите негови мисли и постоеше реална опасност да поверува во неговиот бог а со тоа да ја преобрати барем половината царштина. Во налет на силна љубомора, откако нареди повторно да го фрлат Кападокиецот во зандана, Диоклетијан цели ноќи неспан, бабуњосан, кружеше низ добро проветрените царски одаи обземен од единствената мисла како да го сотре овој парталав, безобразен, невернички натрапник.
    
*
*          *
    Огромна турска војска на чело со султанот Мехмет Втори никна од темницата пред учителот и Крпачо. Беше пролет, април месец од 1467 година во Македонија низ која сега минуваа сјајните воини. Султанот, лут на веста за смртта на славниот Балабан-паша брзаше да ја задоволи повредената суета, да расчисти еднаш засекогаш со непобедливиот Епирот. И уште имаше намера, во уд, што се вели, да го обнови и да го врати во употреба џадето кое до пропаста на византиската власт, беше главна меѓународна маршрута веќе две илјади години. Од Драч до Солун, трговскиот пат постоеше во Македонија барем од петтиот век пред Исус, од времето на македонските Аргеадски кралеви Аминта Први и Алкета или, порано, од времето на Ајроп Први, Филип Први и Аргај или, можеби, уште порано од времето на самиот Пердика Први а Римјаните, по среќната победа над последниот македонски крал Персеј во големата битка кај Пидна во 168 година пред нашата ера, го поправија, го поплочија и му го дадоа името Виа Игнација. Сега новиот, велик и блескав освојувач чија потајна желба беше да го обнови Римското царство и сам да застане на негово чело, требаше да му ја отстрани запуштеноста и да му го врати стариот сјај.
    Кај Охрид, близу до Арванитската граница, султанот ги виде во далечината, темните, негостољубиви планини кренати до небо како гигантски ангели-чувари. Десно од него, земјиштето полека растеше и се издигаше до далечните, високи пасишта кај Галичник, зелено-бели од варовничките карпи никнати меѓу расјето во кои се слушаше само блеењето на стадата овци. Над него, во чистиот воздух висеа бистрооки соклиња. Лево беше Охридското Езеро, триесетина километри срма и синило, чисто и проѕирно до стотина метри длабочина заради подземните извори што непресушно го снабдуваа со вода. На езерото се лелкаа примитивните чунови на рибарите што личеа на издлабени стебла со груби крми закачени на нив со обични шајки. На брегот дрочеа во спокојот веќе остарените византиски цркви а секаде наоколу се шаренееја овоштарници, лозја и бавчи, бели волови и биволи и јата жерави.
    Султанот го сврте грбот на овој земски рај и ѝ нареди на лесната пешадија да го нападне преминот Ќафасан. Потоа им нареди на дрвосечачите и на дел од пешадијците да ги сечат дрвјата, да ги расчистуваат грмушките и честаците и непроѕирните забели, да ги рамнат и поправаат нерамните, непроодни патишта, да ги прошируваат и мазнат за да помине целата армија од коњаници, пешадијци, товарни животни, коли, комори. Потоа, по цели денови виугавење по застрашувачките патишта на работ од помамни провалии и бездни, меѓу густите шуми од старо дабје и бука зарастени на грбот од карпестите планини кои наликуваа на скаменети далги од некое небесно море, војската почна полека да се спушта кон веќе видливата пурпурна долина на реката Шкумба.
    Набргу сините води на реката станаа црвени кога разгневениот султан заповеда колеж, убивање и уништување на сè живо и диво што ќе им се испречи на пат. Имаше намера, уште на самиот почеток, да ја скрши секоја волја за отпор. Сиот регион по долината сосема го опљачка и опустоши, а потоа продолжи натаму. Го палеше житото или го собираше за свои потреби, убиваше, уништуваше. Кога ги опустоши долините, ја подготви војската и тргна кон планините, кон преслапите и дервените, пресеките и прелезите, кон утврдувањата во ридовите кај што несреќните Епироти имаа побегнато заедно со жените, децата, стоката, оружјето. Султанот нареди силен напад со сите расположливи средства. Фиукнаа стрелите, забоботија лесните топови. Бегаа Епиротите а војниците ги престигнуваа, ги фаќаа и ги убиваа. Мнозина заробија а мнозина, во страв и паника пред безмислосната сила сами се фрлаа во синдилиите, во нивните непрокопсани изгиништа. Цела војска се вдаде по бегалците а кога се врати назад во логорот, неброен беше пленот од мажи, жени, деца, стока, накит. Многу Епироти ги загубија животите, некои во борба, некои по заповед на султанот откако беа заробени. А беа фатени по планините преку 20.000 жени, деца, мажи. Потоа, со измама и по пат на предавство, падна Хидна, утврдување на Црни Дрим, река исклучително важна за мобилноста на Епиротските војски. Сите во тврдината, старци, жени, деца, војници на лице место ги масакрираа.
    Потоа моќниот султан ја нареди обновата на древниот, разрушен град, од Словените викан Коњух во чија близина се наоѓаше велелепниот манастир посветен на Јован Владимир. Кога го изгради и го утврди и го нарече Елбасан, во него постави силен гарнизон способен во секое време не само да го брани градот туку и постојано да ја напаѓа и тортурира опколената Кроја. Откако зазеде и уништи и некои помали тврдини преку кои кралот Георгија се снабдуваше со храна и оружје, откако го заплаши Драч и јасно им порача на Млечаните до каде им е атарот, иако, без да ја освои Кроја, сепак задоволен од стореното, а присилен од временските прилики, се врати назад во Константинопол.
    Пред да се затвори глетката, учителот и Ѓорѓија Крпачот од висините на својата песочна опсерваторија, во таа тажна, стежната есен од 1467 година, го видоа уште уморниот, просед, скршен од тага и неспокој крал Георгија Кастриот, како растргнат од болката по мртвите и неразбирањето од живите, распнат на невидливиот крст над сè уште неосвоената Кроја, со крупни солзи плаче врз судбината на својата преубава но опустошена земја. 
    
*
*          *
     Ѓорѓија Кападокиецот никна наеднаш од непроѕирната, воздушна ткаенина што учителот, со невидливите конци, вешто ја везеше пред очите на Крпачо. Иако очигледно тормозен, тортуриран, тој застана пред лутиот Диоклетијан, горд, достоинствен, смирен.
     „Што да правам со тебе?“ рече повеќе за себе, во очајнички монолог, царот. 
     „Најди си го патот преку Христа,“ рече Ѓорѓија, „не сум јас битен туку ти и народот што го убиваш! Остави ги сиротите да стигнат до себе зашто има многу патишта ама целта е една –бог во нас!“
    Царот виде како од зад завесите излезе убавата царица Александра, клекна пред него и му рече:
     „Послушај го! Зарем не гледаш дека човеков е светец?“
    Диоклетијан не можеше повеќе да издржи. „Зарем и ти?“ ѝ рече гневно, „зарем и ти ги оставаш нашите светли, неимоверни богови и сакаш да тргнеш по патот на овој црноризец, овој затемнувач на пресветлото сонце?“ И во невиден бес, ја зеде сабјата што висеше на ѕидот веднаш тука до престолот, замавна и со тој еден вешт и искусен потег прецизно му ја отсече главата на спокојниот Ѓорѓија. Царицата крикна и се фрли врз трупот што оставен без глава, полека се заниша, загуби рамнотежа и неконтролирано тресна врз поплочениот под. Царот уште повеќе разгневен, без размислување зашто лутината му ги имаше затемнето сите ќелии на разумноста, речиси рутински ја спушти повторно замавнатата сабја врз вратот на несреќната царица. Кога по едно време се освести од неприродната состојба во која се наоѓаше, се виде дека ја сфати сета свирепост на чинот што во својата неограничена земска власт неодговорно го стори. Пребледе, се смали, се стутка и со сè уште докрај незагубената човечност, залипа над покојниците. 
    И наеднаш, како божји одговор на царското покајание, од телата и главите на убиените почна да тече дрочно миро, благопријатна, густа, безбојна течност. Течеше тоа непресушно небаре во тие две обездушени снаги се скриваше некаков невидлив ’рвеник што грга, клокоти, брзга, шика и има намера да го преплави не само дворецот, не само царските палати и имоти, не само улиците и куќите на вечниот град, туку и целата, огромна, недоодна, пространа царштина. Царот, небаре шилнат од некаква новопробудена сила во себе, се добра до потокот што се засилуваше, се изми и се намачка. Веднаш сети неимоверна леснина на душа, олеснение какво што никогаш не почувствувал во сиот свој напорен, императорски живот. Му идеше да летне од среќа и радост, толку подмладен и исчистен се осеќаше. Во новопројавената несебичност, заповеда сите негови поданици да се наредат и еден по еден да поминат и да се измијат во лечбените води на сè посилниот поток. И гргна народ отсекаде. Редици плебејци и патриции застанати на жешкото сонце, упорно, со саати чекаа да дојде нивниот ред. А кога ќе дојдеше, ќе поминеа покрај двете светли тела, ќе подзастанеа, ќе се поклонеа, ќе се намачкаа од мирото и со нова жар во очите, ќе излезеа надвор. И сите што поверуваа во чудесните моќи на мирото се излечија. Мнозина влегоа сакати а излегоа здрави и прави. Мнозина со три или четири прсти на рацете, по миењето излегуваа со пет. Мнозина улогави, алипни, костоболни, фатени, без задршка проодеа. Едно чудо глуви прослушаа, прст и плева слепи прогледаа. Сè болно во Рим оздраве, сè намќоро се насмеа, се немтурно проговори. Рим преку Христа го најде патот свој до бога, и се прероди. 
    
*
*          *
    Растревожен и лут што не успеа докрај да го запре ѕверското пустошење и колежите на разнебитениот султан, подгрбавениот, забраден, видно вознемирен крал Георгија, јаваше сега надолу по падините на стрмната Валмор Планина длабоко потресен од последните настани. Беше 16 јануари од 1468-то лето господово, луто средзиме кога ретко кој се осмелуваше да крстари низ покриените со дебел снег планини. Но тој мораше да јава. Напред и надолу кон приморските низини, кон градот Леска на вториот Собир на Кнежевскиот сојуз формиран таму пред дваесет и четири години за да се зајакне отпорот кон моќниот освојувач. Но сега очекувањата и надежите не беа толку високи. Не дека им недостигаше храброст, не дека народот потклекна пред насилствата, грабежите и пустошењата, туку заради настапувачката економска беда и неразбирањето на Европејците за големата ихтиза по помош што ја имаше Епирското кралство по долгогодишното бавно, но сигурно искрварување. Јавачот иако стабилен на цврстото седло, сепак изгледаше испиен и здравствено начнат од многуте години исцрпувачки живот, особено од последните три преполни со општи и лични порази но и со победи кои, исто така, за него беа катастрофални. Додека ездеше кон преубавото гратче единствено што го правеше да се чувствува среќен беше помислата на сигурното засолниште што во случај на непредвидена катастрофа, со своите претходни заслуги, го осигури кај Неаполскиот крал Феранте за своето преостанато семејство по смртта на двата сина; жена му, преубавата кралица Марија Андроника Комнен и син му, младиот Јован Кастриот. Но кусата среќа веднаш му ја затемнуваа многуте ликови на неговите блиски пријатели, поданици, воини кои сега, насилно пикнати во смртта, му доаѓаа пред очи, му офкаа, му се жалеа за неподносливите услови на послеживотот во кој, не по нивна волја, беа турнати.
    Растргнат од болка и уморен од долгото јавање најпосле стигна во Леска и, необраќајќи премногу внимание на насобраниот народ којшто френетично го поздравуваше, бргу се пикна во кнежевскиот дворец. И додека кнезовите се прашуваа што станува со нивниот водач, тој легнат на широкиот кревет одвај и да се спротивставуваше на бунилото што му надојде и му го гореше беспомошното, омрцлавено тело. Веројатно заразен од маларија чиј бацил безмилосно му се пикна во снагата при преминувањето на блиските, приморски мочуришта, кралот Георгија којшто, во дваесетина жестоки битки не се здоби ни со обична гребнатинка, сега нападнат од обичната но опасна болест, стенкаше беспомошно на постелата во широката одаја на кнежевската палата во Леска. Некаде пред зори, на 17 јануари 1468 година, почина. Таман наполни 63 години. Кога набргу настапи сневеселената, хмурна мугра и кога се обзнани веста за трагичниот настан, цела Леска се зави во тага и жал. На општиот плач што се слушаше од секоја куќа, од секој рид, од секоја падина, темелите од краснозданијата се тресеа. Војниците, жените, децата, старците, новите сираци на жалното Епирско кралство се удираа по челата и си ги кубеа косите додека камбаните од околните цркви непрестајно биеја објавувајќи го искачувањето на небо на Големиот Скендербеј.
    Десетина години подоцна кога Турците го освоија градот Леска, на заповед од нивниот водач провалија во катедралната црква Свети Никола во која беа погребани посмртните останки на кралот Георгија Кастриот. Требаше да се види со колкава жар, со каква турканица, ококорените воини го откопаа гробот и ги извадија неговите коски на широкиот простор во дворот од црквата. Коските беа бели, сјајни и ширеа заслепувачка светлина во црквата, во градот, над морето, над високите врвови од гордите планини сè уште тажни по својот неприкосновен господар. Набргу заплива во нивниот сјај целиот Епир, целата Арванија, целата Македонија. Ошумоглавените и заслепени војници брзо-брзо си зедоа по парче од болскотните коски и ко амајлии си ги обесија на гушите за да бидат храбри и силни како нивниот сопственик. А кога овие излегоа, од дворот на црквата Свети Никола денови потоа се слушаше џагорот од надојдениот народ, од насобраните Епироти кои, во долги редици, поминувајќи покрај отворениот гроб, со рацете се допираа до местото на кое до пред малку лежеа светите мошти и мигновно излечени од собраниот в гради страв пред непознатата судбина што ги чекаше под јаремот на новите господари, со нов сјај во очите, се враќаа назад во своите скромни живеалишта.
    
*
*          *
    Сега сосема се затемни сцената пред двајцата гледачи кои сè уште седеа горе на врвот од песочниот рид. Ветрето се засили, жештината тивна.
     „Ова беа двете одења по маките според примерот на Исус,“ рече учителот, „по кои не следеше смрт, како што им изгледаше и им изгледа на оние ограничени од човечкото, туку само извежбан премин на видливото во невидливо. Дали сега веруваш?“
     „Јасно ми е дека ова е возможно,“ рече Ѓорѓија Крпачот. „Треба само да се крене свеста, да се стигне до бог во нас и да се стане едно со него. Тогаш може да се менува, според наша желба, минатото. Во мигот, мислам, кога ќе се постигне помирување, спојување, станување едно со бог.“
     „Така е,“ рече учителот.
     „Видов што стори Кападокиецот и видов што стори Георгија Кастриот,“ рече повторно Ѓорѓија. „И сосема се согласувам дека премините во невидливо беа неизбежни.“
     „Не беа само неизбежни,“ рече учителот, „туку последни, очајнички обиди на бог, преку овие двајца, како еднаш низ распетието на Исус, да ги убеди луѓето дека треба да се стремат кон него. Што е право, треба да се каже дека не е Исус единствениот пат до Него но јас го претпочитам Исус и неговите мајсторства.“
     „И кажи ми уште,“ праша Ѓорѓија, „како и зошто се изведуваат сите оние трајни исцелувања?“
     „Тие се најпоследни докази за изнаоѓање на патот,“ рече учителот. „Преминати во невидливост, и едниот и другиот Ѓорѓија знаеја дека болестите и стравот се, исто така, само мало делче од бога или од нашето вистинско Јас како што се габите дел од билките на кои им се закачиле. Тие се болни израстоци на нашето тело што сме ги добиле како резултат на коткањето погрешно мислење. Мислата на болест и страв и самата болест и самиот страв не се ништо друго туку причина и последица. Избришете ја причината и последиците ќе ги снема. Угаснете го лошото сфаќање и болеста и стравот ќе ги снема. Така лечеше Исус и видлив и невидлив. Така лечеше од болести Кападокиецот преминат во невидливото. Така лечеше од страв Георгија Кастриот исто преминат во невидливото.“
     „Може малку поконкретно?“ рече Крпачо.
     „Обајцата, иако видливи за народот само низ мирото или светлите мошти, првин ја гасеа лошата слика во свеста на оној на кого му помагаа. Потоа ги повишуваа вибрациите на своите тела и своите мисли ги поврзуваа со мислите на божјата душа и ги зацртуваа во апсолутен склад со мислите за човечкото совршенство кои, како такви, постојат во божјото начело. Така вибрациите на нивните тела стануваа еднакви со вибрациите во мисловното божјо начело. Кога вибрациите на своите тела, благодарение на постојаната помисла на божјото совршенство, ќе ги повишеа, беа во состојба телата на луѓето со исушена рака на пример, или преполни страв, да ги кренат до точка на која можат мисловната слика на исушена рака или на тело преполно страв, да ги избришат од нивната свест. Значи штом целосно ќе ја избришеа мисловната слика на несовршенство, веднаш постигнуваа оздравување односно им овозможуваа на болните и уплашените да станат едно со бог и неговото совршенство.“ 
     „Така се чувствувам и јас,“ рече Ѓорѓија, „очистен, причините за несоницата отстранети, лесен, кренат во свеста, споен со бог.“
     „Само се плашеше од настанот наречен пензија а можеби и од смртта. Сега стравот го нема па затоа збогум!“ му рече учителот и прејде во невидливото. Пред да му исчезне сиот овој, друг, поинаков свет од пред очи, Ѓорѓија уште го виде новиот, угул гол човек, со лавовска кожа и со ластегарка в рака како бавно и тешко ја накачува пеколната угорница од ридот кон местото на врвот на кое до скоро седеше самиот тој покрај големиот мајстор на чудата. 
    Кога се разбуди и кога жена му, по долго време, го бакна право в уста честитајќи му ја пензијата, не му требаше многу за да сфати дека го пребродил кошмарот и дека се вратил во стварноста. И во годините што следеа, а му беа најубавите дотогаш во животот, овој нов Ѓорѓија Крпач по ништо не се разликуваше од стариот освен по една ситница: секогаш кога луѓето околу него, посредно или непосредно, ќе ја споменеа смртта, на наспаното лице редовно му заигруваше чудна, таинствена насмевка. И само малкумина, специјално избрани од него, во деновите на поука, имаа чест и привилегија, да ја одгатнат. 
     
    (Од Мојот Скендербеј, 2006)

ПОДЗЕМЕН ТЕАТАР
    
    
	Како денеска поручек, го зедоа родителите 
осумгодишниот Методија Богоев од скопското училиште „Цветан Димов“ во Чаир а веќе два дена подоцна од таа хмурна 1966 година, збунет и замелушен, го тутнаа во светлата училница од едно „Грема скул“ во прилично темниот Мелбурн, Австралија оставајќи го, како знае и умее, да си го најде местото меѓу новите другарчиња. Ова секавично, многу илјади километарско преместување, не по негова волја, се разбира, му се случи затоа што, на татко му, дипломираниот лекар Богоја Богоев, одеднаш му се сврте в глава дека Југославија е „одвратна комунистичка тврдина“, раководена од „големиот диктатор Тито“, дека „колку и да работиш и колку да си добар одвај крај со крај можеш да составиш“, „дека за правите Македонци тука нема леб особено не за вмровците како него“ па затоа треба под итно, кога веќе ги има добиено сите потребни иселенички документи за себе и за своето семејство, значи жена му и малиот Методија, да „бриши од пеколов“. 
    И преселбава, за чудо, беше многу успешна. Со помош на роднините кои таму ги имаше повеќе одошто во родната Македонија, десеттата година од престојот во новата татковина, веќе можеше да се пофали дека е успешен и добро нафатиран лекар, со убава куќа во негова сопственост, со вработена жена, Параскева Богоева, која како дипломиран педагог, по совладувањето на англискиот јазик, бргу дотурка до советник за малцински прашања во локалната влада и со уште еден член на семејството, малата Магдалина што во редок налет на носталгија по македонските корени ја крстија како симбол-спојка од имињата на двете нејзини баби – Магда, мајката на Богоја и Лина, мајката на Параскева.
    	Единствената фалинка во нивниот напредок и процут, единствената јанѕа што ги јадеше и повремено им ја темнеше розевоста на новиот австралиски живот беше синот Методија. Никако не им влегуваше в глава како само тој, од кого најлесно се очекуваше да се приспособи на новата средина, не може да ја прифати промената и да ја зграпчи можноста што вака великодушно им ја даде господ. Не дека „малиот“ како што го викаа, не покажа резултати на училиште. Можеби не беа онакви какви што очекуваа од најсилниот ученик во „Цветан Димов“, но детето совладуваше нов јазик па затоа имаа разбирање ама никако не можеа да ги разберат чудните прашања што овој им ги поставуваше секогаш кога ќе си дојдеше дома и, со нескротлив гнев, ќе ја треснеше чантата каде ќе стигне. „Каква е оваа земја?“ ги прашуваше. „По цел ден врне, птиците се селат на север, на летовање никој не оди на југ, сите возат лево место десно.“ „Ќе се навикнеш!“ му велеа Параскева и Богоја, „на сите ни е малку тешко ама поминува!“ Но малиот, на нивно големо разочарување а и страв ќе им речеше: „Не знам. Сè ми е некако испревртено. Сè ми е наопаку. Како може на север да е топло а на југ студено? Сакам дома!“ „Дома си!“ му велеа тие и го галеа по русите прамени што непослушно му паѓаа над зелените очи. „Дома сум ама не сум дома! Сакам во нашата дома! Таму кај што сè ми е на место! Кај што компасот не ми е изместен! Си ги сакам другарите, Газибаба, чаирската кал. Овде е толку неподносливо чисто!“ И со плачење ќе побегнеше во својата соба во која знаеше да се заклучи, помешечки да се пласне на креветот и со часови да не излегува надвор.
    	Како поминуваа годините, надворешното незадоволство што отворено го покажуваше постепено почна да се повлекува. Не дека се приспособи па ова сосема му исчезна, туку, пред многубројните обврски што дојдоа со запишувањето во „хај скул“ тоа едноставно се повлече и лукаво се притаи во некое скришно агле од душата на Методија. А притаеното незадоволство, ова одлично го знаеше лекарот Богоја Богоев, води во потиштеност, источникот на секоја тага која е пак блиска роднина на неутешливиот очај кого пак верно го следат болестите, кои, во погодни околности, ја покажуваат сета своја душманска расположба кон животот… Параскева и Богоја правеа надчовечки напори да го вратат „испревртениот“ син на нозе којшто, според нив, и по толку години во Австралија, сè уште им одеше на глава. Ама помош немаше. Методија, навистина, многу добро си ги завршуваше училишните обврски зашто беше интелигентен од мерата надвор, но социјалниот живот му беше катастрофа. Воопшто не се дружеше со учениците од класот, спортот, особено австралиското рагби со за него смешната јајчеста топка, не го поднесуваше, пред девојките беше срамежлив и несигурен, доволно показатели за ревносниот Богоја да го однесе кај еден свој колега, исто успешен Македонец, исто Чаирчанец којшто имаше дојдено во Мелбурн уште првата година по големиот земјотрес од 1963 година. „Детето има капацитет да живее до сто и една и назад,“ рече лекарот откако детално го прегледа, само треба да се најде чаре за тагата што му е на душа. Ако е она што го велиш, јас би го пратил назад во Македонија. Твоите, фала богу, се живи и здрави, па штом заврши средно, запиши го таму на англиски. Нека проба. Може тоа ќе го врати на нормала!“
    	И, ете ти го Методија Богоев, во есента 1976 година, десет години по, за него, мачниот престој во Австралија, вратен во родниот Чаир, сега како убаво, осумнаесетгодишно момче со индекс в рака од две години пред тоа одделениот од Философскиот, Филолошки факултет во Скопје, група за англиски јазик и книжевност. Зашеметеноста од судирот со новата-стара чаирска средина по многугодишното отсуство бргу му ја снема по средбата со некогашните другари, по првото палење свеќа во преубавата црква „Свети Ѓорги“, по првата прошетка по зелената Газибаба, првиот изигран „нормален“ фудбал и по првото седнување во предавалните од Факултетот изграден блиску до неговиот Чаир, малку подолу од вавилонски џагорливиот, џојсовски Трст, бит-пазар. Иако некогашното маало му се виде неверојатно смалено, во споредба со широките мелбурнски квартови, смешно стуткано и тесно, сепак, по само неколку дена, повторно почна да се смее. И дедо му Методија и баба му Магда, осамени пензионери во двокатната куќа спроти паркот, како да се препородија со доаѓањето на внукот па и тие, понесени од младешката врева што ја правеа Методија и пријателите седнати до доцна во ноќта во дворот под втурената со грозје лозница во сè уште пријатните октомвриски ноќи, решија да си го „излуфтираат“ животот со едно раноесенско варосување на куќата, проветрување на сеопштата зачмаеност со душманско удирање по наизвадените дифтици, јамболии, батании, веленца, ќебиња, ќилими, черџиња… 
    	„Детето е како ново!“ му рече стариот Методија на синот Богоја кога овој се јави по телефон да праша како се снаоѓа синот. „На Факултет оди редовно, се дружи со фини млади луѓе, се смее!“
    	И навистина младиот Методија се смееше, многу, многу се смееше иако, повремено, а тоа само тој самиот го знаеше, од некаде му надоаѓаше и му зачкрипуваше во смеата некаква темна нишка, некаков мрачен страк подземна музика што веднаш го враќаше назад во фрустрирачките денови на неговото предолго пребивање во туѓина. Тогаш, најчесто скриен во собата на горниот кат од дедовата куќа, навистина се смрачуваше, лицето му се издолжуваше, пред очи му излегуваа ликовите на мајка му, татко му, сестричката Магдалина и, без да сака, солзи му потекуваа по образите. Дали е можно дека сега чувствуваше тага по Австралија? Збунет, со саати знаеше така да седи на пенџерето и да се џари во разголените врвови на Скопска Црна. Дали навистина, се прашуваше, изместеноста му е трајна и непоправлива? Дали она што му се сврте наопаку во Австралија и светот му го постави на глава, сега по враќањето во Македонија, му се врати на нозе но сепак со некаква темна јанѕа, некаков потаен неспокој што почна, од време на време, да го подјадува со закана никогаш повеќе да не се почувствува свој, на цврсто тло, ослободен од мрачните сили што постојано го тргаа на друга страна без оглед на кој крај од светот да се наоѓа?
    	Факултетот, за среќа, многу му помогна, ако не во уништувањето, тогаш барем во намалувањето на овие непријатни, сомнежни периоди што му ја размируваа младоста и не му даваа да се смири или, како што самиот велеше, да се здобие трајно со чувство за припадност. Боже колку им завидуваше на колегите од Факултетот кои, никогаш неизместени, иако многу посиромашни и многу „поненашетани“ од него, го имаа она, можеби за нив несвесно богатство, чувството на припадност, на нерастргнатост, на едност што ги правеше смирени па макар и во несвесната беда во која живееја. Токму во таа, веруваше Методија, блажена несвесност што се должи на сигурното чувство на припадност, на неосквернетите синори на сопствениот митски простор, сигурно лежи вистинската среќа: да немаш потреба од движење, од болен порив налуничаво да скокаш по меридијаните небаре, ако не го правиш тоа, додека се наоѓаш на една страна од светот, ќе се случи нешто важно на другата што ти ќе го испуштиш! Каква заблуда! Методија, со годините, самиот научи дека работите во светот си се случуваат по свој редослед и по своја законитост и дека кога се случуваат никој ниту го бара ниту го посакува нашето присуство! Но тој токму таа потреба ја чувствуваше во себе. Потребата да трча, да скока, по можност истовремено да биде на обете страни од светот: и во родната Македонија и кај своите во Австралија, потребата да не биде растргнат, да биде еден, цел, обединет на едно место меѓу сите свои!
    Како што ви реков, во студиите побара и најде олеснување, додуша привремено, за оваа своја болка бидејќи дури подоцна, откако прецизно ќе ја утврди и дефинира, ќе се обиде трајно да ја исцели. Сега за сега го правеше она што беше во границите на неговите можности. Бидејќи англискиот мошне добро го имаше совладано, сета енергија ја фрли на проучување на англиската книжевност. Читаше како луд. Иако уште од Австралија наизуст знаеше делови од цели песни на Џон Дан, на Марвел, на Кииц, Шели, Браунинг, Тенисон, сепак сметаше дека тоа не е доволно, дека со невиденото паметење што го имаше, ќе биде голема штета да не ги проголта, на пример, сонетите на Шекспир, или епот Беофул, или Загубениот рај, или… Работеше вака на англиската книжевност, ја совладуваше во детали, уживаше и, без задршка, ја славеше величината на англо-саксонските умови низ вековите!
    Но еден ден, токму на почетокот од втората година на студиите, по тримесечниот престој во Австралија што за кратко му го смири а потоа му го продлабочи чувството на растргнатост, на најомилените предавања на Методија од областа на англиската книжевност, се случи пресврт! Новиот професор, голем ерудита и познавач не само на англиската и американската книжевност, со само неколку прецизни мисли ја смени кај Методија целата идеја за учењето на странските книжевности, култури и цивилизации! „Знаете што,“ им рече тој, „странскиот јазик и странската книжевност, во нашиот случај англискиот јазик и англиската книжевност не ги учиме за да им покажеме на Англичаните што знаеме и колку знаеме ние за нив, туку за да ја подигнеме нашата свест за сопствениот јазик, сопствената култура, сопствената историја, сопствените цивилизациски текови. Затоа ви препорачувам изучување на старословенскиот јазик. За да видите, да споредите и кога ќе откриете, откриеното да го цените и прославите!“ И потоа продолжи со предавањето за англиските метафизички поети како ништо друго важно да не кажал. Но она кажаното за подигањето на свеста за сопствената книжевност, култура и јазик влезе во главата на Методија, му стигна до душата и, како бисерно откровение, му остана таму, сигурна сум, засекогаш!
    Набргу потоа, бистриот Методија, откако за нула време го совлада старословенскиот, ја насочи својата читачка енергија кон продлабочено проучување на македонскиот јазик, македонската книжевност, македонската култура. Особено посвети внимание на таканаречените „темни“ периоди, значи средновековието до појавата на Пејчиновиќ и Крчовски, деветнаесеттиот век и почетокот на дваесеттиот. По една година интензивна работа не можеше да се изначуди колку многу податоци, колку многу автори, преведувачи, свесно или несвесно биле сокривани од јавноста, невклучувани во образовниот процес, само за да се покаже, повторно свесно или несвесно, дека македонскиот јазик е посиромашен од другите, книжевноста македонска посиромашна со автори низ вековите, културата и менталитетот македонски инфериорни по однос на другите. Особено до срце го здоболе кога прочита еден текст од еден српски етнолог од почетокот на дваесеттиот век којшто говорејќи за македонскиот народ имаше буквално напишано дека „на југу Србије (читај Македонија) живи живаљ мање обдарен…“ Плачеше од болка! Толку голема напишана неправда и навреда и никому ништо! А уште потешко му паѓаше што предрасудната инфериорност кон своето, непосредно ја гледаше кај своите колеги кои, најчесто, своите први стихови или прозни обиди ги правеа на српскохрватски или на англиски јазик ама никако и на македонски! Демек, господата, не можеле најдобро да се искажат на мајчиниот јазик зашто не бил доволно богат со зборови! Боже колку, заради ова, понекогаш му идеше да ги истепа со најдолгата ластегарка од дедовиот двор!
    Сепак свесен дека поединецот треба да ја следи својата судбина без оглед каква таа и да е, се правеше малку на удрен небаре не гледа што се случува околу себе а за утеха го имаше сознанието дека низ засиленото проучување на сопствената историја и култура, паралелно со тековните официјални студии по англистика, успеа да дознае стотици имиња на средновековни автори и преведувачи кои, во својата неспоредлива смерност, понекогаш, но само понекогаш, во налет, можеби, на недозаузден гнев или суета, на маргините од своите непроценливо важни ракописи, известувале за својата работа, за условите во кои живееле, па дури ги запишувале своите имиња особено кога, во духот на тогашната шема, барале прошка од бога што се дрзнале да пишуваат, да препишуваат, да преведуваат најчесто од старогрчки на старословенски а потоа по појавата на Дамаскин Студит и од новогрчки на народен словенски. Многу беше горд Методија кога пред крајот од своите студии можеше да се пофали како ретко кој од неговите колеги дека во својата наследна но и свесно збогатена народноносна свест ги има вградено и имињата и делата на толкав број свои интелигентни предци кои, пикнати во студените ќелии од Слепченскиот, Лесновскиот, Марковиот, Буковскиот, Зрзевскиот, Трескавечкиот, Полошкиот, Бигорскиот манастир, со векови, терани од талентот пишувале, мачени од самотијата плачеле, по ретка случајност љубеле, во налет на гнев убивале, задоволни од работата сакале, гризени од амбициите и зависта мразеле, во налет на похота и потисната страст се распопувале, полудувале… Или, кусо кажано, биле луѓе! 
     Сето ова, се разбира, многу му помогна да ја потисне сопствената болка, сопствената тага, чувството на неприпадност заедно со колку толку, лечбените редовни тримесечни летни престои во Австралија. Всушност, четирите години од своите студии ги помина главно во студено време зашто на лето кога ќе скокнеше кај своите во Австралија, таму беше зима иако не таква каква што ја знаеме овде на Балканот. Но сепак беше зима!
     Кога дипломира, во јуни 1980 година, веднаш, значи уште есента, со високиот просек што го имаше, се запиша на последипломски студии од македонска книжевност и многу бргу ќе ги завршеше да не се случеше, шест месеци подоцна, брзата, со ништо ненајавена пролетна смрт на дедо му Методија а неколку недели подоцна и на баба му Магда. Дури кога ги снема сфати колку ги сакаше овие двајца ненаметливи, спокојни, добродушни чаирчани и колку многу тие придонесуваа, на својот незабележителен начин, за неговата каква-таква стабилност, за неговото изнаоѓање на сопствениот пат во животот, за неговото образование, за неговиот успех. Скршен од оваа нова, поинаква и ненадоместлива болка нанесена од суровото, семоќно, безмилосно време, уште веднаш по вториот погреб, без да се поздрави со пријателите, го фати првиот лет и разнебитен замина во Австралија.
    Никој потоа, цели седумнаесет години, не го виде Методија Богоев! Барем никој во Македонија! Дури на осумнаесеттата, есента 1998, веднаш по изборите, како четириесет годишен зрел човек, се случи, којзнае по кој пат, да влезе во библиотеката на Катедрата за македонска книжевност и јужнословенски книжевности а првпат во мојот не толку расклатен триесет и петгодишен живот и да остави во него неизбришливи траги! А да! Простете што веднаш не ви се претставив како што е ред, туку лудачки навалив да ви ја кажам приказната за мојот Методија Богоев, човекот со кого поминав цели три незаборавни години овде во Скопје, Македонија кај што и сега престојувам и предавам англиски во едно приватно училиште. Се викам Лонг, Џил Лонг, родена Англичанка сум, а на денот од мојата средба со Методија, само неколку дена по моето доаѓање во Македонија како учесник на Семинарот за македонски јазик, литература и култура, бев дојдена по некакви книги во кажаната библиотека зашто сакав подлабоко да се запознам со културата на народот меѓу кој, ете даде господ, сè уште живеам. Инаку, уште да ви кажам, дека дојдов од Канада каде на Универзитетот во Торонто дипломирав англистика и славистика, а една моја пријателка, Македонка по потекло, по моето деветгодишно учителствување како наставничка по англиски во Торонто, откако виде дека талентот за научна работа не ми е за фрлање, ме насочи кон македонистиката како на најмалку изучувана славистичка гранка а потоа и ми издејствува стипендија за да дојдам во Скопје и Охрид на веќе споменатиот семинар.
    Значи, влегов јас во Библиотеката за македонска книжевност и јужнословенски книжевности горе, на вториот кат од несекојдневното факултетско здание тоа есенско пладне од октомври. Бев нова, тазе дојдена како што ви реков, малку збунета од широкиот простор на читалната што требаше да го минам за да дојдам до библиотекарката која седеше во самиот ќош а спроти неа тој – Методија. Тогаш првпат сфатив што значи да говориш на странски јазик во странска земја без оглед колку претходно да си го изучувала јазикот. Ми се заглави зборот во устата, ме облеа пот, мислите ми беа несредени, никако не можев да го изглаголам тоа што го сакав. Она што излезе од мене, подоцна ми кажа Методија, било некакво пансловенско пелтечење со тврд англиски акцент од кое и библиотекарката и тој единствено сфатиле дека станува збор за туѓинка која од љубезност сака да каже по некој македонски збор. 
     „Can I help you?“ ја чув спасоносната фраза и веројатно за првпат во животот се уверив колку значи зборот, оној што го разбираш, се разбира, колку е тој моќен, неимоверен, близок, животворен. Кога потоа разврзавме муабет видов дека ќе се врзам за овој убав, четириесетгодишен маж, не само заради зборот туку и заради многу други работи меѓу кои и чудно срамежливите но страшно привлечни зелени очи. По месец дена, да не должам многу, веќе бев вселена во чаирската куќа кај Методија и веќе добар дел од неговата приказна ми беше познат зашто тој, во своето, понекогаш необично носталгично настроение, знаеше со саати да ми прикажува работи од историјата на неговиот народ, да ме воведува во автори со чудни имиња за мене, во некои цивилизации само нему познати, но и да ми ја раскажува сопствената приказна, болката што ја чувствува од веќе речиси генетски вградената растргнатост, тагата по едноста. Жива енциклопедија беше, „а слеепинг дицтионарѕ“ како што, фигуративно ѝ кажав за врскава на мојата пријателка од Канада во едно од писмата што ѝ ги пишав. И многу го засакав. Мислам дека и тој истото го чувствуваше за мене. Помнам кога еднаш, две години по нашиот заеднички живот во Чаир, ми рече: „Знаеш зошто ми си при срце? Зашто првпат сретнав Англичанка што не личи на Англичанките од расказите на Ги Де Мопасан; глупо изместени, во тотален несклад со околината, облечени без осет во костуми за капење на пустите плажи во доцна есен среде купиштата ѓубре од празни конзерви, шишиња, кутии од цигари!“ Се направив како да не го чув, не ми беше баш пријатен комплиментов ама немав намера да му фаќам кусур и да си ја расипам, по долго, долго време одличната врска.
    Дури третата година од нашиот заеднички живот ми откри зошто повторно се вратил во Македонија. „Од две причини“ ми рече. „Првата зашто најпосле сфатив дека болката на растргнатост не треба да ја лечам по хоризонтала, во просторот, туку по вертикала, во времето!“ „А втората?“ го прашав зашто првата не ми беше многу јасна. „Зашто од лечењето сакам да произлезе мојот докторат што работно го крстив „Марко Крале и Ѓерѓ Кастриоти Скендербеј – две различни или една иста личност“. „Сум чула за обајцата,“ му реков, „но зошто Ѓерѓ?“ „Зашто Албанците така си го викаат. За нас е, се разбира, Ѓорѓи, за Србите Ѓорѓе, за Хрватите Јурај или Јуре, за вас Англичаните Џорџ, за Французите… А што е важно? Сè се тоа варијанти на името од истиот христијански светец од Кападокија. Не знам зошто луѓето се расправаат и за тоа!“ „Сигурен си дека можеш да ги донесеш во врска Марко Крале и Скендербеј?“ реков. „Не знам. Знам само дека, историски, непосредно по смртта на првиот, се раѓа вториот. Првиот е повеќе митска личност, а вториот многу повеќе стварна, иако обајцата ми се урнеци за сјајни средновековни витези. А којзнае, можеби луѓето пред налетот на заедничката опасност од идечкиот ислам, ги контаминирале во една личност, за да се охрабрат во борбата против заедничкиот непријател? Митот и стварноста во едно, што велиш? Има од тоа нешто посилно?“
    Интересна тема, нема што, дури и самата, да имав можност и знаење би ја работела. Се разбира дека веднаш го поддржав особено што одеше максимално во прилог на новопрокламираната политика од таа 2000 година за „релаксирани меѓуетнички односни“ од кои, во најголема мерка, зависеше голиот опстанок на сè уште кревката држава. А многу ми се допаѓаше кај Методија и неговата, имав печаток, вродена космополитност, непрерасудноста кон кого било а особено кон Албанците кои, во тоа време, исто како и денеска, не беа многу омилени кај Македонците. Но Методија едноставно, во секој поединец бараше човек а што тој човек негуваше во својата интимна определба како народност, вера итн, воопшто не го интересираше. Дури помнам еднаш, додека седевме една зима дома кај едни комшии, на слава, свети Атанасие мислам беше, значи крајот на јануари, кога се заподена разговор за Албанците и Македонците и кога, по обичај, а и под дејство на алкохол, се разбира, луѓето се разжестија против „Шиптарите“ како што ги викаа, „дека се жива напаст за Македонците“, „дека се котат ко скотови“ и „дека бргу ќе нè сотрат ако не ги сотреме“, „кучиња едни шиптарски“ итн., да не редам, ми се гади од самите зборови, Методија, ризикувајќи да биде презрен и нападнат од другите, смирено рече: „Немојте така, луѓе! Што знаеме ние, всушност за нив? Знаете дека и дедо ми води потекло од Албанија? Од славното Москополе, пред два века најголемиот град во тој дел на Балканот? И зошто ги викате Шиптари ако тие не сакаат така да ги викаме без оглед на етимологијата на зборот? Знаете дека и тие за нас имаат погрдни зборови, „шкињи“ мислам или така нешто? И до каде ќе стигнеме ако продолжиме вака?“ Ете и за ова го сакав, затоа што луѓето ги гледаше како поединци и покрај својата длабоко развиена свест за колективитетот на кој припаѓаше, за народот свој македонски кого штом еднаш вистински го откри, реши безрезервно да го сака и поддржува, да придонесе за расветлувањето на „темните“ делови од неговата историја и култура, истовремено широко отворен и полн почит, што мене посебно ми се допаѓаше, за сите оние „други“ што се определуваа дека припаѓаат на друг народ, друга култура, друга цивилизација. 
    	Во таа наша трета и последна заедничка година на живеење, со веќе зад нас многу прекрасни, блиски, човечки топли, денови и ноќи, првпат ми ја откри и „философијата“ на она неговото „ќе барам по вертикала а не по хоризонтала“ кое дури подоцна, кога добро ми го образложи, ми стана јасно. „Види, Џил“ ми рече еден раноесенски ден од 2000, кога по водењето љубов на каучот од горниот кат, запаливме по една и, барем физички задоволни, се загледавме надвор во дождот што полека, ко несакан крадец, се цедеше низ веќе разретчените лисја од многугодишните чинари во паркот. „Првин тргнав од крстот, оној ист крст што нашите Богомили не го признавале и го сметале за обично дрво на кое бил распнат нивниот омилен светец Христ.“ Потоа, откако се тргна од прозорецот и легна на плеќи на креветот, веќе забеган во својот друг, тешко достапен свет, продолжи да ми говори дека крстот не бил отсекогаш христијански симбол, дека многу, многу векови пред Исус тој служел како симбол за ориентација, дека хоризонталата, всушност, е оската на просторот, ознаката на нашето физичко присутво во светот додека, вертикалата е оската на времето, симболот на нашата врска со бога, на нашиот стремеж да се вратиме кај него, во сопственото потекло. „На хоризонталата е злото,“ продолжи, „а само вертикалата го држи исцедено доброто низ вековите. Не случајно, нашата потрага е насочена таму, по нејзиниот бој, кон нејзиниот врв, каде што најгоре стои бог и нè чека!“ Потоа, помнам, пред да ми го даде малку чудниот предлог по кој се случи настанот со кој сакам да го завршам кажувањето за овој дел од мојот живот, уште ми рече: „Само копајќи по вертикалата го наоѓам толку потребниот спокој, чувството за едност, потполност. Долго ми требаше да сфатам дека мојата цивилизација одамна ја препуштила хоризонталата на други, варварски „култури“ и дека цела преминала во времето. Сакаш да ти покажам?“
    	Кога кимнав со главата иако не ми беше ништо јасно, тој бргу ја стави вентијагата на себе, ми помогна и мене да се средам и, фатени за рака, пешки, за дваесетина минути стигнавме до Факултетот. Беше некаде околу пладне, веројатно сабота зашто аулата беше пуста а дождот, низ лошо поправениот пластичен покрив, паѓаше долу на поплочениот под така што имавме чувство дека сè уште сме надвор. „Гледај колку е грозна зградава без сите оние убави, млади луѓе.“ „Како кај Блејк,“ реков, „сирота е природата без човекот или така нешто“. „Кај што не е човекот, сè е пусто!“ ме поправи или и самиот импровизираше, не знам, а не е ни важно, главно знам дека обајцата се потрудивме да кажеме нешто од славната Блејкова „Венчавка на рајот и пеколот“. „А знаеш како беше овде живо на времето кога дојдов да студирам?“ рече со чуден сјај во очите. „Овде, баш овде,“ продолжи и покажа на централниот дел од аулата што по неколкуте скали се издигнуваше над основниот под, „секоја среда точно на пладне се играа прекрасни претстави од професионални и аматерски групи, а студентите наседнати насекаде по скалите, оние што од обете страни водат нагоре кон амфитеатрите, или горе на клупите, или на столчињата специјално наместени за тие прилики долу кај главниот влез во Факултетот, маѓепсани гледаа, реагираа, уживаа, долго ракоплескаа… „Зелената гуска“, „Натемаго на Филозофскиот факултет“, „Пофалба на лудоста“, „Цар Едип“, „Пруфрок“… Вистински мигови на екстаза. Сè ова сега е преместено во вертикалата! Сè ова сега само уште таму се прикажува за некоја друга, одбрана, посериозна публика! Ќе дојдеш да ти покажам?“
    	Одев по него како заутена, што можев друго да сторам, ви се молам? Методија со возбуда на мало дете ме поведе накај вратата меѓу огласната табла пред студентски прашања лево и одвај забележливиот лифт десно. Кога влеговме во ходничето ни требаше малку време да се приспособиме на темницата. Методија тргна лево. Нагоре водеа сложни скали но тој застана тука, на поплоченото ширинче во подножјето и со показалецот од десната рака ми покажа кон скалите што виугавеа надолу во, навистина, густата темница. „Гледај, убаво,“ ми рече, „напрегни го погледот. Гледаш нешто?“ „Гледам,“ реков откако очите ми се навикнаа на мракот, „ама нема ништо посебно. Нова поплочена ширинка со некакви расфрлани реквизити, маски, прибор за шминкање, не знам…“ „Тука почнува!“ рече тој возбудено. „Па има уште скали надолу, па еден долг тесен ходник, една врата и готово!“ Ме повлече до себе, ме прегрна и, кроце по кроце, тргнавме надолу, малку по тавмин, повеќе следејќи ги ориентирите од неговото сеќавање. Потоа од некаде извади свеќа, чкрапна со зипото и ја запали. „Тука сме!“ рече. Под слабата светлина од разгорениот фитил, видов дека сме влегле во многу широка просторија. Повремено се слушаа некакви чудни звуци, од заскитани стаорци можеби, не знам, над нас висеа долги саги и пајажини, мирисаше на влага и застаеност. „Види Џил,“ ми рече Методија, „овде 1977-та, баш во оваа просторија се играа „Среќни денови“ од Бекет. Тогаш првпат научив што значи театарот на апсурдот. Во една мрежа спуштена од таванот висеа двајца глумци и гласно ги кажуваа своите големи соништа, што сè сакаат да направат, каде сè сакаат да одат но знам дека, фатени во канџите на времето, никаде не мрднаа. Или така нешто, не помнам најдобро но знам дека овде беше преполно народ, одвај се дишеше, луѓето слушаа, се воодушевуваа а на крајот, грмогласен аплауз ги стресе темелите на Факултетот!“
    	Ми стануваше непријатно, ми се стори грди нагазишта нè демнат од невидливите агли, сенишни ветроштини, темни нави. Но Методија уште посилно ми ја стисна раката и ми рече: „Сега ќе те внесам во вистинската вертикала. Ова беше само вовед. Ме сакаш, не?“ Секако дека го сакав тоа чудно суштество со дупка во душата, со тетовирана Македонија на гради, со неверојатни зелени очи што ко мачор ме шетаа низ тајниот вилает од неговиот волшебен атар. „А сега овде десно,“ рече, се наведна и крена еден тежок капак што некој го имаше поставено овде да држи, да крепи, да не дава да се открие тајната што, сигурна бев, потисната клокотеше долу под нас за кога тогаш да брзгне, да шикне, да излезе и да обзнани дека постои, битисува, пребива тука во длабочините. 
    Одеднаш низ отворот болсна зрак светлина од моќен рефлектор и слушнав џагор од човечки гласови. „Да слеземе,“ ми рече Методија мртов ладен и ме поведе по скалите со убаво изрезбани дрвени пармаци надолу кон големата сала. Стотици мажи во црни одела, дами во долги фустани со шарени пафкала во рацете доаѓаа од неколкуте влезови и седнуваа на седиштата долу на партерот, на балконот од вториот кат спроти сцената или во ложите што двокатно се ширеа во полукруг од едниот до другиот крај на бината. Седнавме во првиот ред од партерот, фатени за рака како деца и чекавме.
    	Одеднаш се угаснаа светлата и само по неколку секунди убаво чувме како се кренаа завесите и на силниот сноп светлина се појави еден актер и на, малку необичен но, за мене а и за Методија, се разбира, лесно разбирлив англиски јазик ја најави претставата: „Добровечер, дами и господа и добредојдовте во нашиот велелепен театар Друри Лејн. Посебна чест ми е да ви посакам да си ја поминете убаво оваа студена јануарска вечер од ова 1735-то лето господово со вечерашнава пиеса од нашиот исклучително плоден драмски писател Џорџ Лило, неговата тристота, јубилејна драма наречена Христијанскиот јунак напишана за славниот епирски колос, големиот христијански џин од Круја, Скендербеј, кралот на Македонија, Епир, Илирија, Албанија и Далмација. Пиесава ќе покаже дека нашиот голем драматичар немал никаква потреба да ја краде приказнава од покојниот господин глумец Томас Винкоп како што во предговорот кон неговата драма за Скендербеј напиша еден господин, туку истата се заснова врз напишаното на 38 страници од меродавни автори и специјално за оваа прилика напечатено кај печатарот Џон Греј во Лондон „Кратко житие на Ѓорѓи Кастриоти, крал на Епир и Албанија, попознат како Скендербеј“ што веќе ви е поделено за со здобиените информации да можете, по гледањето на претставава, покомпететно да судите не само за нејзините книжевни вредности туку и поблиску да се запознаете со животот и личноста на овој доблесен принц!“ 
    	Стоев занемена, ја стегав раката на Методија, никако не ми се веруваше во она што го гледаа очите – глумиштето, публиката, сцената, актерот што се поклони и излезе, темноцрвените завеси што се спуштија по него па повторно се отворија за потоа да ја видиме прекрасната Елена, ќерката на султанот Мурат Втори како среде скрките, под ѕидините на Круја која е опколена од татко ѝ , ја открива љубовта кон Скендербеј на придружничката Клеора која, од своја страна, ја теши за невозвратената љубов зашто Скендербеј е верен на првата избраничка Алтеа. Потоа се појавува гневниот султан којшто сака да му се одмазди на Скендербеј затоа што го издал и се одметнал од него. За таа цел го најмува отпадникот од христијанството, Амасиј кому, за возврат на верноста, му ја ветува ќерката Елена иако таа воопшто не го сака предавникот. Потоа, со измама, заробени се Алтеа, саканата на Скендербеј и татко ѝ , Арантис. Султанот се заканува дека ќе ги убие ако не му помогнат да ја освои Круја. И се спушти завесата што требаше да биде крај на првиот чин. 
    Методија се сврте кон мене и со продорните зелени очи само ме праша: „И како ти се чини, Џил? Гледаш што има на мојата вертикала?“ Но пред да одговорам завесата повторно се крена и продолжија вртоглаво да се редат настаните под Круја. На бојното поле христијаните стојат наспроти Османлиите. Султанот доаѓа лично и го навредува Скендербеј велејќи му дека сè што стекнал било по пат на лаги и измами. Скендербеј ги кажува причините за својата постапка кај Ниш. Султанот му ги нуди сите европски територии од Адрианополе до ѕидините на Будим ако се откаже од христијанската вера и му ја предаде Круја. Му ги покажува заробените Алтеа и Арантис. Скендербеј има три дена да размисли. Потоа повторно завеса па кус муабет со Методија во кој тој, откако ја прекори нагласената патетика, сепак ми објасни дека авторот главно ги следи историските настани и дека е добар поет и историчар.
    Од третиот чин до крајот на петтиот повеќе не поставував никакви прашања. Едноставно се препуштив на нафаката, па ги прифатив како стварни, мистичните суштества што со толкава страст и енергија ја играа оваа пиеса пред зашеметената публика која повремено, по некој добар монолог најчесто, ги наградуваше со аплауз заедно со задолжителниот што доаѓаше редовно по крајот на секој од чиновите. 
    	Во третиот чин главно ни ги прикажаа искушенијата на кои е изложуван Скендербеј од страна на султанот, во четвртиот ненамерната смрт на убавата Елена која е убиена при обидот да пребега во таборот на Скендербеј, а во петтиот разрешницата на пиесата во која Скендербеј го заробува Амасиј, ја спасува Алтеа заедно со татко ѝ , а султанот паднат во рацете на јунакот, од жал по загубената ќерка, умира.
    Откако се спушти завесата, откако сите станати на нозе, со долготрајно ракоплескање ги поздравивме неколкупати актерите и откако публиката пополека и во достоинствен ред ја напушти салата, одеднаш се спушти мртва тишина. Гледав во Методија и тој гледаше во мене. Потоа се гушнавме, силно, силно се гушнавме, не телата туку душите, мислам, ни се гушкаа. Потоа Методија ме доведе до скалите низ кои се спуштивме, а кога се искачивме најгоре ме турна горе на поплочената широчинка на која пред два-три часа или којзнае пред колку време среде сагите и пајажините ми кажуваше за Бекет и некогашната претстава „Среќни денови“. Пред да го затвори капакот зад мене и милата глава, веројатно засекогаш, да му исчезне од пред мојот збунет поглед низ не многу широкиот отвор, само ми рече: „Врати се на твојата хоризонтала, Џил. Таму е твојот свет. Материјален е ама твој. Таму припаѓаш а само таму кај што припаѓаш можеш да бидеш среќна.“ „А ти?“ го прашав сета намонатена од шумовите што ми доаѓа од зад грб. „Јас припаѓам овде. Веќе сум споен со својата вертикала, лежам на духовната оска што ме врзува со бог. Ми требаше време ама бев упорен и стигнав. И само тука сум спокоен, исполнет, нерастргнат, нераспарчен, неподелен, цел. А може еднаш ќе докажам дека и Марко Крале и Ѓорѓи Кастриоти Скендербеј отсекогаш биле едно – отсекогаш биле јас!“ 
    	Оттогаш, од тоа чудно попладне поминато во тајните, подземни одаи на Филолошкиот факултет, има неколку години како се обидувам, откако ќе се мушнам низ вратата меѓу огласната табла од пред студентски прашања лево и лифтот десно и откако искусно ќе се спуштам по скалите долу до широката просторија со пајажини и саги, со часови да го барам капакот низ кој сега сакам, свесно, решително и без чудење да влезам и засекогаш да останам во светот на мојот незаборавен Методија. Ама никако да го најдам. Никако. 
    
    (Од Мојот Скендербеј, 2006)
    
ВАЈАР
    
    
	Сефко Асимов го знам уште од прво. Седевме во иста 
клупа цели осум години до полуматурата што заедно ја завршивме во основното училиште „Гоце Делчев“ од Битола. Тогаш, иако сите добро знаевме дека се вика Сејфедин, зашто така му пишуваше во дневникот, така го викаше учителката Зора, така му се обраќаше татко му, еден кус, набиен „другар“ што, паметам, работеше како шеф на одделение во фабриката за кекси „Прогрес“ кај дулието на излезот од Битола кон Грција, сепак, потајно, зад грб, го викавме Шиптаро. Сите освен мене. За мене тој беше, остана за и пред него и за зад него, Сефко. Не дека немаше и јас така да го викам но кога еднаш видов како поцрвене и побудале кога некој во класот, мислам Шиклата беше или Думбало оти обајцата седеа во клупата зад нас, од невнимание, му дофрли на оној до себе: „Прашај го Шиптаро, тој е по цртањето!“ си останав при своето да си го викам Сејфедин или понекогаш нагалено, Сефко оти најдобар ми беше другар и никако не сакав да го загубам заради некаква глупост што ни самиот не ја разбирав. Зошто другите го викаа Шиптаро не ми беше јасно зашто во тоа време од почетокот на шеесетите од дваесеттиот век, никој не правеше разлики меѓу луѓето, дали бил од оваа народност или од онаа вера, дали вака се викал или онака или барем мене така ми се чинеше. Едноставно сите бевме исти, еднакви во сè а особено во сиромаштијата.
    Долго мислев дека прекарот му е даден заради карактерот. Обично луѓето што беа „тврди“, „серт“ во табиетот, „к“ниња“ како што ги викавме, можеа многу лесно да си го закачат тој надимок. Кој генијалец ги даваше прекарите не знам ама кога некому ќе му се наденеа, а немаше жив битолчанец без прекар, тие така им легнуваа што целиот карактер, или сиот физички изглед можеше да му се собере во тој волшебно сеопфатен збор. Дури и кога некој ќе умреше, на прашањето „Кој умре?“ од починатиот се споменувше само прекарот: „Цуфата, Петлето, Дебелио, Кривио, Жолтио итн.“ и сите знаеја кого го простил господ. Оттука на некролозите закачени по бандерите се гледаа само сликичките но никогаш не се читаа имињата и презимињата зашто Крсте Петрески или Ристо Дограмаџиевски или Петре Врклевски апсолутно немаа никакво значење за битолчани.
     Што се однесува до Сејфедин, работата беше малку поинаква. Не дека табиетот не му одговараше на прекарот, туку надимокот, што беше малку чудно му доаѓаше од народноста иако сосема погрешно разбрана барем како што ми кажа самиот тој многу години подоцна кога му дојдов на една изложба во Јени џамијата спроти саатот во Битола. Седнати на камениот дел од шадрванот од кој колебливо, од време на време брзгнуваше по некој млаз вода, ми рече: „Глупости. Мојте стварно беа дојдени од Албанија ама и мајка ми и татко ми беа Маќедонци само со исламска вероисповед. Ама така беше тогај. Бевне еднакви ама, како кај Орвел, некои беа поеднакви од друѓите. Под навидум широкио космополитизам се скриваше на сила потиснатио шовинизам па дури и ариевство. Памтиш како сурово, безмилосно се потценваше сè немаќедонско и сè со некаква физичка или ментална мана? Памтиш како грдо звучеше кога ќе речеа: „Остај го него. Тој учи кај Шиптарите!“ или „Бегај од неа, „таа учи кај дефекните!“ или кога погрдно се викаше по оние шо се кажваа за Власи „Влаше да ми го јајш со граше!“ А знајш колку ѓи има низ Битолата. Памтиш?“ 
    	Паметев како не паметев ама работите дури тогаш ми станаа појасни. Инаку во времето за кое почнав да ви кажувам, значи кога учевме во основно точно знам зошто баш со Сефко седев во иста клупа, зошто баш со Сефко сакав да бидам на иста страна кога ќе се поделевме за фудбал, зошто баш со Сефко излегував од училиште. Затоа што под навидум намќорестиот изглед, немтурестото расположение, се криеше топла, надарена, мека, космичка душа. Никој не му беше рамен во талентираноста. Со долгите, тенки прсти и остриот вид уште од првото седнување во клупите ја шашардиса учителката Зора со цртежот што ѝ го покажа а на кој, со неверојатна вештина беше нацртан со молив пејзаж од влашкото маало во Битола. „Да не ти го цртал некој дома?“ го праша таа а овој само извади нов лист хартија и за пет минути ѝ го покажа новиот пејзаж со мотиви од железниот мост преку реката „Курделес“. Учителката го зеде цртежот и не само што му го покажа на целиот клас туку, на големиот одмор, им го тутна под нос на сите свои колеги особено на оние што предаваа ликовно. „Неверојатно!“ се чудеше Цртачо (така го викавме наставникот по ликовно што почна да ни предава четири години подоцна во петто одделение), морам да го видам детето!“ А кога го виде не го остави на мир туку до крајот на осмото одделение, додека нас, другите, нè маткаше нешто околу цртањето, него, Сејфедина, го ставаше на страна, да црта, да бои, да портретира. „Нему не му требаат овие глупости!“ велеше, „детето треба само да создава!“ 
    	Значи а ќе се спомнеше уметност, цртање, сликање, макетирање итн. Сефко беше синонимот. Сите првин ќе речеа: „Дај да ви“ме шо напрај Сефко!“ ако беше тука или она многу поспонтаното: „Дај да ви“ме шо напрај Шиптаро!“ ако не беше тука или не можеше да чуе па дури потоа срамежливо ги вадевме своите „дела“. Еднаш паметам, имавме за задача за една недела да направиме макета на брод. Сефко ме викна со него да ми каже што наумил да направи. Ми рече: „Ќе треба до Нижополе да се ој. Знам место кај шо сум бил со татко ми кај шо можи да се нај сув орев. Ела ако сакаш. И ти за тебе ќе си земиш!“ Мора да сме биле поголеми, некаде петто или шесто одделение штом сме се дрзнале сами пешки да отидеме „право по Драгоро“, „покрај Црн мос“ до „над капејнците Славија, Киташ, Топла Вода“ па од „Билбилкамен“ лево нагоре до кокошарниците кај Диово па пак лево низ селото уште половина час одење по угорничавиот и виугав, селски пат до Нижополе. Некаде кај црквата Сефко седна на едно легнато стебло и ми рече: „Од ова ќе сечиме две парчиња за трупој на бродојте. Нема дрво шо поарно се длаби од орео. Во сите цркви иконостасите се од орев, знајш?“ Појма немав, се разбира, ама брзо учев, фала богу, „ми фаќаше црпката“ како што често знаеше да ме пофали Сефко. Кога некако успеавме со ножето што го имаше Сефко да ги пресечеме не многу малите парчиња, веднаш ги пикнавме во зелените ранчиња и, по кусиот одмор, се вративме Битола зашто навистина, како што кажа и самиот Сефко, беа многу лесни и не им ја чувствуваме тежината врз слабите, детски плеќи. 
    Но чудото се случи после. По пет дена сите ги донесовме „бродовите“ на училиште. Откако по вообичаеното реторско промрморено „Да ви“ме првин шо напрајл Шип…Сефко!“ Сефко, со нескриен гнев за она Шип… ја откри покриената со плаштаница макета. Занемевме пред глетката. Сите. И ние учениците и наставникот по географија, Саранди мислам се викаше, едно ситно, кусо човече кое, во восхитот, уште повеќе се скуси ко да сакаше така смален да се качи на предивната гемија и да замине на толку посакуваниот, со години сонуван а никогаш на јаве остварен пат по светот. Верувајте ми, во рацете на овој генијалец стоеше небаре во секој миг ќе ја спуштат во вода и ќе заплови, најубавата каравела на светот! Трупот издлабен до најситен детаљ и поминат првин со фирнајз па со мрсна кафеава боја, на трите јарболи прецизно кренати од подот нагоре кон Бога, бисерно бели едра опточени со срма, по страните фантастично извајани топови со цевките вперени во можниот непријател, на палубата морнари „скаменети“ од маестрото во мигот на возбуда пред испловување, а погоре, на командниот мост, кормиларот и капетанот со строго, заповедничко лице. Ви велам, вистинско чудо! Не е ни чудо што вџашени пред глетката, смраморени пред неверојатната моќ на уметноста, премолчено ги пикнавме нашите „бродови“ во ранчињата, по можност во најтемното агле од нив да не би некој, а посебно наставникот, случајно ни го види „резило“!
    Потоа случајот со географските карти. Училиштето кубуреше со карти, ние пари за атласи немавме, а кога споменатиот Саранди и покрај сета своја кусост, ќе успееше некако да ја закачи донесената голема карта на ФНРЈ или НРМ врз горниот раб од таблата, глетката беше тажна, зашто искинатиците и празните места невешто замаскирани со разноразни лепенки јасно говореа колку истите од постојаната употреба се излитиле, избледеле, се искинале и колку молежливо „плачат“ за замена. Затоа, од време на време, или поточно од генерација на генерација, главно од педагошки причини, се разбира, нè тераа сами да си цртаме карти, поретко на пошироката (ФНРЈ) и потесната (НРМ) татковина, а најчесто на околијата (тогаш републиката беше поделена во региони што ги викавме околии) што, во нашиот случај, значеше битолската. И еден ден, кога добивме задача по избор да направиме мапа на една од трите теми што ви ги кажав, повторно се случи чудо. Трите големи карти што ги донесе Сефко, не само што беа најдобри од сите во класот (колку недолична споредба) туку одушевениот наставник, откако го свика директорот и целиот наставнички совет, одржа говор чија поента, колку што паметам, беше дека оттогаш толку детално и прецизно изработените карти на генијалецот Сејфедин на кои врз фантастичната релјефна основа стоеја забележани сите поголеми населени места, секоја река, планина, езеро обоени според стандардните бои на картографската наука, ќе ги заменат старите и ќе станат гордост на нашето училиште! Паметам уште дека директорот, еден релативно слаб, висок, проќелав човек, откако го пофали Сејфедина, свечено изјави пред сите дека за награда, целиот нареден месец Сејфедин ќе добива двојна тура од бесплатниот, задолжителен доручек: млеко во прав и жолто американско сирење!
    Уште да не заборавам да кажам за скулптурата на Гоце Делчев! Веројатно веќе не треба да ви споменувам дека за еден патронен празник од чист камен ја изделка феноменалниот уметник Сефко! „Стварно Шиптаро ја напрај?“ прашуваа учениците во неверица кога ја поставија веднаш на влезот лево внатре во главната од трите згради на училиштето во која, покрај училниците, беа собата на директорот, големата канцеларија на наставниците и училишното ѕвоно. „Тој ами кој друг!“ сами си одговараа свесни дека само ова чудо од дете е во состојба со толку прецизност, со толку вкус, со толку, за нив, несфатливо таинствена насмевка на лицето над мустаќите да го направи Гоцета Делчев како жив, како да баш сега, во својата уплашеност за сетената кобна иднина на саканата Македонија, ќе тргне кон орловското Крушево да ги олади загреаните глави на младите и нетактични револуционери. Паметам, како вчера да беше, кога воодушевениот директор, откако убаво го испофали Сејфедина, фатен во небрано што заради општата скудност немаше со што да го награди волшебникот, му го продолжи рокот на удвоениот доручек до крајот на осмото одделение! „И заради ова, другарки и другари, наредувам на ученикот Сејфедин Асимов од седмо „г“…“ И денеска, со мал напор, можам со лес да го вратам звукот од зборовите на директорот ист онаков каков што одекнуваше во тој четвртомајски ден од 1962 или 1963 година низ преполниот хол од главната зграда на тогаш најдоброто и најпрестижно битолско основно училиште!
    Потоа наеднаш, кога се запишав во горната гимназија, Сефко го снема од мојот живот. Како „вземи да протона“ што би рекла мајка ми, бог да ја прости. Никаде го немаше. Ниту во едно од неколкуте средни училишта во Битола, ниту во уметничкото во Скопје каде очекувано требаше да се најде, ниту во трошната двокатна куќа во „Арнаутмале“ кај што живееше со многубројното семејство, уште два браќа и три сестри покрај родителите и подгрбавената баба од татко. Кога загрижен отидов да го побарам над „воени бавчи“ кај што честопати си игравме покрај столетните чинари и „областа“ во која, оградени со бодликава жица, живееја Егејците кои никој посебно не ги сакаше, ми рекоа дека сите се иселиле во Турција! „Во Турција?“ разочарано ја примив веста и си туфкав до дома несфаќајќи што има некој да се сели во земјата на „клетите“ Турци под чие ропство, нè учеа, цели пет века сме стенкале! Објаснението дојде многу години подоцна, цели триесет и три, ако добро изброив, кога му отидов на изложбата во нашата, битолска уметничка галерија сместена во Јени џамијата, како што веќе ви кажав. 
    Седевме значи на шадрванот и накусо си ги кажавме непознатите делови од животите. Сефко завршил уметничка академија во Истамбул, не ми кажа од скромност, се разбира, ама разбрав дека е еден од најистакнатите сликари и вајари на современа Турција со многубројни изложби зад себе, не беше женет, од семејството му беа живи браќата и сестрите. „Мојте ја искористија шансата шо му се даде,“ ми рече трудејќи се да се присети на родниот говор, „па под изговор дека сме Турци, добивне иселенички визи и така се најдов кај Босфоро…Ми беше тешко, ама барем таму никој не ме викаше Шиптар. Не знајш колку то боли! Да си дете, да прајш сè најарно шо мојш а пак да не си прифатен!“ „Одамна беше,“ му реков, „заборај и толку. Сеа, ти вељам, за жал, е бетер! Очите да мојме ќе си ѓи ископаме! Шо ѓаол нè дупи не знам!“ Потоа му кажав дека по гимназијата, во Скопје завршив историја на уметност, „можи под твое влијание, не знам,“ му реков и по долго време, веројатно распекмезен од близината на пријателот, широко се насмеав. „Еве има скоро триесет години како работам во библиотеката, средвам каталози, спремам изложби, чкрабнувам по некој напис во списанијата, главно за љуѓе како Ван Гог, Кандински, Чемерски. Можи и за тебе, ако ми дозволиш и ако то нешто ти значи!“ „Е, Ричард, Ричард,“ ми рече и ми ја стави левата рака на рамо. „Јадиш ти нешто или не, а?“ додаде веројатно зачуден од мојата, за годините, неверојатна тенкост. „А да те однесам на еден таскебап откаршија кај Кубуро, а?“ ми рече и бргу го докрши привремениот мраз меѓу нас. „Важи,“ реков среќен што ми се потврди тезата дека ако пријателството е искрено, годините, колку и да навалуваат, ништо не му можат. А нашето очигледно беше такво, од искрено поискрено!
     Потоа повторно го видов во декември 2004-та. „Сефко!“ свикав по подгрбавениот човек во долго, црно палто од стар шајак. „Кај си бе чоек?“ Многу, многу остарен ми се виде. Како, во меѓувреме да го зела некоја виулица од сред пат, го кренала и го виела, го виела којзнае каде низ вселената и не го спуштила сè дури не побелел во косата, веѓите, брадата. Се гушнавме како што доликува на стари пријатели и се пикнавме кај „Кубуро“ покрај Драгорот натерани од студот што ја најавуваше долгата, тешка, битолска зима. „Во 2001 ми ја запалија куќата, двата дуќани на чичко ми и трите слаткарници на вујко ми. Само заради проклетио прекар!“ Седев така и не знаев што да кажам. Појма немав што да изглаголам, се сетив на тоа грдо битолско лето во кое по погребот на убиените полицајци и војници кај Вејце небото над Битола исчезна под думаните чад и замириса на тежок срам, болка и гареж. Ги пцуев во себе учките за сите белји што ги направија, за сите несреќи што ги предизвикаа, ја пцуев лошата политика, зовриената крв, црвот во традицијата, црните навики, тврдоглавоста, грдиот Балкан.
    По едно пет минути, откако добро се стопливме, откако исркавме по една чкембе чорба, на лицето од Сефко, долгнавесто, испиено, избрчкано, омацурено, се појави некој чуден зрачец, светлина некаква која, штом целосно го опфати, наеднаш, ко со невидлива рака му го испегла лицето, му ги светна очите, му го исправи телото. „Знајш зошто сум дојден?“ Одмавнав со главата. „Ќе го прам споменико на Скендербеј,“ ми рече, „ногу сум среќен шо решив да го прам!“ „Оној пред стоковата Илинден во Скопје, не?“ реков среќен заради среќата на пријателот. „Можи да е и тој!“ ми рече. „Најмалку тоа е важно. Мене ми е важно низ таа скулптура на Ѓорѓи Кастриот да покажам шо можи да напрај еден погрешно разбран прекар, а дали негде ќе ја наместат то си е друго прашање! Можи треба тука во Битола да ја клат, тука кај шадрвано!“ „Како?“ реков оти тешко му го следев монологот. „Така,“ ми рече, „колку пакости се напраја во негово име, да знај чоеко в гроб ќе се превртва! Тука ја гледам мојата сличнос со него! И тој, без да сака, си доби прекар Скендербеј од султано Мурат Втори којзнае од кои причини, дали од признание, дали од злоба за денеска по него да го сметаат за нешто друго од она шо е, или можи од подбив, демек се занесвал дека е вторио Александар, а можи и од нешто четврто. И види сега шо се случва. Националистите од албанска страна му го користат прекаро како плашило против христијаните, како Атила на исламот иако чоеко, не од омраза, туку од мака, токму против идечкио ислам се борел, да го одбрани христијанството. А Маќедонците денеска, само кога ќе му го чујат прекаро, косата му се крева без да знат дека барем полојна бил Маќедонец, дека многу нивни предци под негов бајрак се бореле, дека можи дури нивни крал бил и нивното писмо старословенско го користел. Толку ногу мистика, толкава прашина и крв заради еден прекар! Сè ова сакам да ми е јасно пред да почнам да го клесам!“ „Не знаев дека и кај вас вајарите имало толку дилеми!“ реков и бргу си го голтнав кажаното кога видов дека од каршија ме пресече темниот поглед на пријателот. „Во бронза ќе го излиеш?“ прашав без врска колку да го поправам впечатокот. „Никако!“ ме пресече. „Секој лик излиен во бронза си ја губи душата. Му останва натре ко во запечатен клајнец. Во камен ќе го клесам! Камено ја држи душата оти има пори низ кои таа можи да диши, сфаќаш?“ „Кај си сместен?“ го прашав. „Во Епинал,“ ми рече, „ама работам на друго место. Ќе ти кажам!“
    Потоа двапати ми се јави по телефон во библиотеката. „Знајш шо Ричард?“ ми рече првиот пат, некаде веднаш по Нова Година. „Генерално ти кажав шо сакам да постигнам, ама околу деталите имам проблем. „Колку поќе читам и чепкам, сè понејасно ми станва, колку поќе мислам толку поќе лико ми бега и ми се шири. Ногу магла, Ричард, ногу!“ „Шо не ти е јасно?“ реков небаре мене ми беше јасно па сè ќе му разјаснев. „Па ете, не знам дали султано го зел заложник на девет години со тројцата браќа па нив ги отрул а него го напрајл главен на аскеро свој шо се тепал во Азија до дено кога кај Ниш, наеднаш освестенио Ѓорѓи, жеден за одмазда, под присилба,
    издејствувал печат од султано, ошол со другарите во Круја, мирно ја зел и ја почнал борбата против Османлиите или, едноставно, ова никогаш не се случило, туку татко му, ученио и умен аристократ, Јован Кастриот, согледувајќи ја бистрината и способноста на младио Ѓорѓи го пратил на студии во Венеција па оттаму се вратил не само како млад, наочит човек со увежбни војнички вештини туку и како многу образован интелектуалец и надарен писател. Шо велиш за ова, а?“ Молчев, што можев да кажам, појма немав од каде Сефко ги црпеше овие податоци, кои книги ги читаше, на кој јазик, зашто, ако ништо друго, барем знаев, дека за Ѓорѓи Кастриот напишаната литература е огромна и дека речиси нема европски и турски историчар од 16 век наваму што не му посветува завидно место и внимание кога станува збор за времето на владеењето на најголемите турски султани, Мурат Втори и неговиот син Мехмед Втори, освојувачот на Цариград. 
    	Вториот пат кога ми се јави, почетокот на февруари, зимата го имаше достигнато својот неславен битолски стандард – минус триесет ноќе, минус петнаесет дење. Носот и ушите да ти паднат ако не ги покриеш. „Ричард!“ го чув од другата страна на слушалката, гласот му беше зарипнат, малку чуден и туѓ ко да ми идеше многу оддалеку, „ова ти била ѓаолска работа, да му се сневиди. Не знам шо да фатам, која возбуда да ја скаменам за да сведочи во времето идно. Дали сликата кога Ѓорѓи, во својата великодушнос, вернос, со речиси наивно донкихотовско чуство за чес, ојден да му поможи на својо стар пријател, крало на Неапол во Италија, соочен со џуџестио противнички генерал Пичинино којшо, склон кон сплетки, договорил средба со противнико за да го измами, но кога пред него се истопорил високио, стамен ривал, со бела брада и страшен шлем небаре е од родо на некои праисконски воини, се стаписал, се вџашил и само го гледал ко нетука додека овој, во својата блага добродушност, не го кренал и не го бакнал во знак на поздрав и не го спуштил внимателно повторно на земја; или сцената кога на 12 декември 1466 година, со мала придружба коњаници, влегол во Рим на лико како старец, облечен како обичен чоек, без ознаки за ранго ко да сакал пред папата да ја нагласи неволјата во која се нашол; или сцената шо ја прикажува еден очевидец во која вели дека тој ден Ѓорѓи Кастриот дошол како сиромав човек но бил дочекан од сиот црковен клер и маса народ се собрала околу куќата во која престојувал, веднаш под Квиринале, само за да го видат, и сите си мислеле дека е постар од шо стварно бил оти борбите го имале предвреме остарено а таман ја имал наполнето шеесеттата, и ко прав патријарх им личел, а по портретот шо сè уште се наоѓа на влезната порта од престојувалиштето, во него виделе чоек со долга бела брада, орловски нос и бистро око, чоек со нескршлива, железна волја на кого сепак му се ближел крајо!“ Молчев со слушалката в рака и чекав што уште ќе ми каже Сефко. „Дојди утре да видиш шо работам!“ ми рече. „Кога утре и каде?“ реков. „Кај старата куќа во Арнаутмале околу ручек!“ ми рече. „Ами не ти ја запалија?“ реков. „Ти само дојди,“ ми рече. „Во дванајсе сум на работа!“ реков. „Излези еднаш од та библиотеката, да т“ибам!“ ми рече, „не си женет со неа, ебате белја!“ додаде.
    	Другиот ден, студеше од мерата надвор, околу единасет и пол, кришум се шмугнав од библиотеката и полека тргнав удолу по замрзната улица. Кај „Комитето“ скршнав десно и право по „Климент Охридски“ излегов на „Солунска“ што сега сосема ја покриваше некогашната рекичка Курдерес. Свртив десно и по две-три стотини метри лево. Бргу ја поминав некогашната „Област“, спроти која се чипчеа на студот грдите згради подигнати во некогашните „воени бавчи“ и се најдов во тесните сокачиња на Арнаутмале. 
    	Застанав пред старата, железна порта вградена во високата авлија од плитари и кал во која некогаш живееше мојот пријател Сејфедин Асимов со многубројното семејство. Над мене и самото смрзнато, висеше натежнато хмурното и тучно битолско небо. Сè наоколу беше тивко, занемено. Ако имаше луѓе сигурно беа напикани во сопчињата покрај разбаботените „соби“ свиткани во очајнички напор да ја сочуваат штурата топлина што со полузгрутчената крв одвај им се протињаше низ скочанетите дамари. Сакав ама не можев да мрднам. Наеднаш цело море спомени, цел еден долгометражен филм од куси, впечатливи настани ми се одмота пред очи. Стоев со ококорен поглед а приказната за мене и за Сефко, за нашата фина детска наивност, за нашето топло, поминато време ми минуваше низ главата. Небаре некој смерен, безимен средновековен писател, додека ние сме живееле во сопствената безначајност, си ја собирал, си ја развивал, си ја пишувал, па сега, иако изложен на студот, полусмрзнат, ме запрел баш тука пред старата позната авлија, да ми ја каже, да ме изненади, да ме стопли. А јас и натаму застанат простум, се џарев, зјапав во портата пред себе, во очекување дека баш во следниот миг, таа ќе се отвори, на неа ќе светне насмеаното лице на мојот пријател и, како некогаш, ќе ме фати за рака, ќе ми ја убие под итно срамежливоста и ќе ме внесе внатре. Но ништо не се случуваше. И авлијата и портата, спокојни од мерата надвор, несвесни за присуството на потсвитканиот, неверојатно слаб човек пред нив и за неговиот вџашен поглед вперен право во нив, само мирно си дрочеа ко некакви спокојни зимски пленички фатени и стегнати во удобните канџи на за нив пријатниот студ.
    Наеднаш дали од студот или од што ми беше дојдено времето, не знам, нешто ме штрекна лево во градите. Малку се потсвиткав од болка, ме облеа студена пот, ми се стемна пред очи, колената ми се стресоа, загубив рамнотежа, треснав долу во смрзнатиот снег и толку. 
    	Кога повторно ги отворив очите, необично свеж, лесен и силен небаре во својата прва младост, без колебање и страв ја турнав подотворената порта пред себе и се загледав внатре. Куќа нигде немаше. Само гола ширина на која, верувале или не, илјадници Сефковци, наредени небаре крстини сено на поле, млади, насмеани и исправени, со сини беретки на главите и со железни длета и чеканчиња во рацете ги клесаа, ги делкаа, ги вајаа, ги дотеруваа, секој на свој начин, чудесните детали од ликот на пред нив исправениот, од камен но полн душа, Скендербеј.
    
    (Од Мојот Скендербеј, 2006)